БИ ХҮМҮҮНИЙ УНАА БОЛСОН ХӨХ НУРУУТ

Блогоо хөтлөлгүй их удчихлаа। Яагаад ч юм зав болохгүй байна гэж гүйсээр байгаад олон хоночихсон байх юм। Тэгээд ч шатаж үхэм энэ зуны аагим халуунд үзэг цаасаар онь холбож чадахгүй л явна даа. Гэнэт өнөө өглөө сэрээд л блогоо үргэлжлүүлэхээр шийдлээ. Ойрд юм бичээгүй болохоор юуны тухай бичих билээ гэж бодлоо. Бодож бодож байгаад өөрийнхөө тухай бичихээр шийдлээ. Би анх удаа л өөрийгөө сайхан муухайгаар бичих гэж байна. Дамдинсүрэнгийн Наранцогт гэж хэн бэ? хэмээн өөрөөсөө асуун хэсэг суулаа. Хариултаа олох гэж нэлээд дуншлаа. Би эгэл жирийн л эр хүн. Үүнээс өөр хариулт орж ирсэнгүй. Хүмүүсийн магтаад байдаг өнөө гоё үгнүүднээс нэг нь ч сэтгэлд буудаггүй. Тэр намайг юу гэж магтаж байлаа гээд бодоод байсан хэр нь санадаггүй.Уг нь хүмүүсийн магтаал хэрэгтэй үгсүүд байсан даа. Би тархинаасаа хогон мэдээллээ цэвэрлэчихдэг юм. Гэтэл тэр магтаалын үгс хогон мэдээлэл байсан гэж үү? хачин юмаа. Гайхаад л сууж байна. Тэгэхээр би л өөрөө өөрийгөө бичие дээ. Тэгээд ч Наранцогтыг Наранцогтоос өөр хэн сайн мэдэх билээ дээ. Би говийн энгийн нэгэн айлын эрх дураараа хүү. Дээрээ дөрвөн эгч, нэг ахтай. Доороо хоёр охин дүүтэй. Өнөр өтгөн айлын бага хүү болохоороо тэрүү их эрх, одоо ч насан өндөр ээждээ эрхлээд л суучихдаг юм. Ээждээ эрхлээд үнсүүлээд сууж байх миний хамгийн жаргалтай мөч. Саяхан ээжийн минь бие нь чилээрхээд хотод ирж үзүүлж харуулж хэд хонолоо. Гэтэл миний хамгийн бага эмэгтэй дүүгийн 3 настай хүү нь надруу утсаар ярьж байснаа “-Хөөе, эрхийн мангараа! Миний эмээг хурдан явуулаачээ, би эмээгээ санаад байна ш дээ” гэж хэл нь мэдэгдэхгүй амьтан шулганан загнаж байхав дээ. Миний аав насаараа Намын дарга хийсэн “хэнхэг” хүн. Ээж минь ч ялгаагүй насаараа л төр засагт зүтгэсэн дээ. Аавын минь дарга гени надад байдаг юм шиг байгаа юм. Яагаад гэхээр би дөнгөж 23 насандаа төрж өссөн Дундговь аймгийн Өндөршил сумандаа ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн даргаар сонгогдон ажиллаж байж билээ. Тухайн үед би ажлаа сайн хийж байсан гэж боддог юм. Ямартаа ч сумын залуучуудыг нэгтгэж Залуучуудын холбоог байгуулж сумандаа дараа нь зүүн бүсдээ улмаар аймагтаа бужигнуулж өгсөн дөө. Өндөршилийн залуучууд гээд л биднээр бахархдаг байсан үе бий. Ингээд гурван жилийн дараа би тушаал дэвшиж сумынхаа ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга боллоо. Нарийн бичгийн дарга, хурлын дарга хоёрт ялгаа их байх нь мэдээж. Хурлын дарга болоод бодлогын чанартай зүйл л их хийдэг болсон гэхүү дээ. Ганц бие залуухан дарга суманд хэр удаан тогтохов. Ээж ч гэр бүлтэй бол гэж үглээд л... Нэг удаа аймгийн төврүү зөвлөгөөнд явлаа. Миний багын найз Цэвээндоржийн Ганзориг, Бадарчийн Хатанбаатар гэж хоёр сайхан эрчүүд бий. Энэ хоёр минь ч уулзахаараа байнга л эхнэр ав гэж үглэдэг болсон доо. Тэгээд аймгийн төв орж зөвлөгөөнөө дуусчихаад Ганзоригтойгоо уулзаад явж байтал 10 жилийн ангийн охин Энхмаатай тааралдлаа. Энхмаа бид 2 дунд сургуульд байхдаа их найзууд байсан юм. Ингээд ойрд уулзаагүй хүмүүс бие биенийхээ тухай, анги хамт олон найз нөхдийнхөө тухай гээд юу эс хөөрөлдөх билээ дээ. Сүүлдээ аймагт ажлаар ирэх болгондоо Энхмаатай уулздаг боллоо. Ингэж явсаар байгаад бид хоёр 1998 оны 1 дүгээр сард гэр бүл болж нэг гэрт амьдарсандаа. Бид хоёр сайхан амьдарч байсан. Манайд ирсэн хүн болгон л энерги эрч хүч аваад гардаг байсан шүү. 11 жил амьдарсан эхнэрээсээ нэг л өдөр юу ч хэлэлгүй хамаг хувцасаа бөөгнүүлж аваад л захиа бичиж орхиод тэр чигтээ яваад өгсөн хүн дээ би. Одоо бид хоёр тусдаа амьдраад жил гаран л болж байх шив. Би зөрүүд хүн. Зөрүүд зөрүүддээ маш их зөрүүд хүн. Зөрсөөр байгаад алдаж явсан үе бий, бас онож явсан үе ч байдаг. Гэхдээ би эхнэрээсээ салаад явчихсандаа огт харамсдаггүй юм. Би үзэх ёстойгоо үзэж туулах ёстой амьдралаа туулж явна гэж л боддог юм. Одоо найз нөхөд, ах дүүс намайг зэмлэж эхнэртэйгээ буцаад амьдар гэдэг юм. Би тэдэнд “Үгүй ээ, би ахиж хүнтэй суухгүй. Миний амьдрал одоо л эхэлж байна. Би аз жаргалтай байна” гэж хэлдэг юм. Тиймээ би аз жаргалтай байна. Маш их аз жаргалтай байна. Би бас их тусч зантай хүн. Миний тусч зан надад байнга эрч хүч бэлэглэж байдаг юм. Гэвч зарим нэг хүмүүс нь уйлж дуулж зовлон жаргал ярьж байгаад туслуулчихаад тэр чигтээ усанд хаясан чулуу шиг алга болчихдог юм. Дараа нь энд тэнд тааралдахаараа бараг танихгүй өнгөрөхийг нь яана гээч. Миний тус дэмээр сайхан амьдарч сайн яваа хүмүүс олон байдаг юм. Гэхдээ тэд хэзээ нэгэн цагт миний тусыг санах бизээ. Ээж минь “-Миний хүү хүний өмнөөс л туслах гээд гүйчих юмаа. Энэ хүмүүс тусыг чинь эргээд л мартчих юм байна ш дээ” гээд л үгэлдэг юм. Гэхдээ зүгээрээ хүнд тус болж чадаж л байвал би сэтгэл дүүрэн хараа дээгүүр явдаг юм. Би сүүлийн үед их олон зүйлийн талаар боддог болсон. Миний бодлуудын дунд Монголынхоо төлөө гэсэн нандин хүсэл тэнүүчилж яваа. Энэ нандин хүслээ түрүүчээс нь биелүүлж л байна. Өдрөөс өдөрт цөлжилтөнд нэрвэгдэж байгаа монголынхоо газар нутаг, ширгэж үгүй болж байгаа гол нуурууд, устаж байгаа ховордсон ан амьтнаа хамгаалах, сэргээх, өсгөх үржүүлэх талаар их зүйл боддог байлаа. Гэтэл энэ хүсэл биелэж байна. Б.Өлзийсайхан, П.Анхтуяа гэж миний хоёр найз бүсгүй байдаг юм. Энэ 2 эрчүүдээс илүү эрэмгий хүүхнүүд. Бид гурав БАЙГАЛЬ ЭХ ДЭЛХИЙГЭЭ АВРАХ ТЭНГЭРЛЭГ АЯН-г 999 хоногийн хугацаатайгаар монгол орон даяараа өрнүүлээд амжилттай явж байна. Өнгөрсөн хавар бид 10 000 гаран мод таричхсан байна лээ. Тэгэхээр бид цөлжилтийн эсрэг ажлаа хийж эхэлсэн байгаа биз. Бид аянаа өрнүүлж байхдаа төр засгаас нэг төгрөг гаргуулаагүй. Бүгдийг бор зүрхээрээ болгосон доо. Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж бидний ажлыг тухайн үедээ маш ихээр дэмжиж ивээлдээ авахаа илэрхийлсэн. Гэтэл Монголд хаанаасаа хаалгач нь илүү мэдэлтэй байдаг хойно Ерөнхийлөгчийн шийдвэр зөвлөхийнх нь ширээн дээр тоосонд дарагдаад мартагдсан бололтой. Бид ирэх хавар улаан номонд орсон ховордсон амьтан Мазаалайг хооллох юмсан гэж бодож байгаа. Энэ ажлаа саяхан танилцсан шинэхэн анддаа уламжилсан байгаа. Би бас их азтай хүн. Ухаантай монголынхоо төлөө зүрх нь цохилж байдаг “цөстэй” хүмүүстэй гэнэт тааралдаад найзалчихдаг юм. Ц.Хашчулуун гэдэг жинхэнэ монгол эр миний андуудын хүрээнд саяхан орж ирсэн дээ. Энэ эрийг харсан хэн ч орчин цагийн Цахиур Төмөр гэхэд маргахгүй дээ. Яагаад гэхээр Хашаа дөнгөж 18 настайдаа сурах гээд монголоосоо гараад явчихсан юм билээ. Бельги, АНУ-д сурч ажиллаж амьдарч байгаад монголдоо ирээд удаагүй аж. Энэ олон жил харьд амьдарчихаад зүрх сэтгэлээсээ монгол эх орноо авч хаяагүй нь гайхалтай. Дараагийн нэг том ажлаа би төлөвлөчихсөн байгаа. Гэхдээ энэ ажлыг хийх юмсан гэж сүүлийн 3 жил бодсон. Одоо л цаг нь болж байна. Миний л монголынхоо төлөө хийх ажлын нэг л дээ. Хорвоо дэлхийн унаа, Хөх нуруут хүмүүний унаа гэдэг юм билээ. Би бодож байгаа энэ ажлаа хийчих юм бол Хөх нуруут монголчууд дэлхийн хүмүүсийн хөтөч удирдагч нь гэдгийг нотлон харуулах болноо. Өөрийнхөө тухай үүнээс илүүг би бичиж чадахгүй нээ. Миний блогт аялаж байгаа та миний тухай сэтгэгдлээ үлдээгээрэй. Та нарын нүдээр би хэн бэ

“Ардчилал” сонин ЦЭЦЭРЛЭГТ ХVРЭЭЛЭНТЭЙ боллоо

Хэдэн жилийн ємнє залуучууд Засгийн газрын ордны арын цэцэрлэгт хvрээлэнд хичээлээ давтаж, болзож, vдийн зоог барьж тайван амгаланг мэдэрч єнгєрєєдєг байлаа. Гэвч Ордон хашаагаа тэлж, хаалгаа барьснаас хойш оюутнууд болзох, тавтайхан суугаад ярилцах газаргvй болов. Энэ vед “Ардчилал” сонины хамт олон єєрийн нэрэмжит цэцэрлэгт хvрээлэнтэй болж, залуусыг цуглах газартай болгохоор зориг шулуудав.

Бид хэдэн сар хєєцєлдсєний эцэст нийслэлийн хот тохижилтын газрын зєвшєєрєлтэйгээр Байгалийн тvvхийн музейн ємнєх, Хуульзvйн vндэсний тєвийн арын цэцэрлэгийг тохижуулж, ажлаа эхлvvлэв.
Хотын тєвийн энэ цэцэрлэгт хvрээлэнгээр єдєрт хэдэн арван хvн зорчиж, бас жуулчид ч vvгээр явж єнгєрдєг. Тєрийн албан хаагчдын эмнэлэг цэцэрлэгийн дэргэд байдаг болохоор євчтнvvд энд салхилна. Ер нь, хєл хєдєлгєєн ихтэй газар. Ингэхэд бидэнд “Сая мод” хєтєлбєрийнхєн тусалсныг зориуд дурдах хэрэгтэй.
Уг нь, тус цэцэрлэгт хvрээлэнг 1996-1997 онд тухайн vедээ багагvй мєнгєєр тохижуулж сакура цэцгийн мод хvртэл суулгасан юм билээ. Даанч арчилгаа, тордолгоо муугаас, бас зарим нэг увайгvй нєхєд зvлгэн дээгvvр нь гvйж, модыг нь хугалснаас єнєєдєр шvд нь унасан хvний ам шиг энд тэндээ модтой болжээ. Зvлэг нь халцраад бараг л элс болж. Тиймээс бидэнд хийх ажил багагvй байсан юм.
Єнгєрсєн Баасан гаригт “Ардчилал” сонины сурвалжлагчид vзгээ тvр орхинж, хvрз, жоотуу барьж газар шорооны ажил хийж єнгєрєєв. Ажлаа vр дvнтэй болгохын тулд “Сая мод” хєтєлбєрийн ойн инженерvvдээс зєвлєгєє авч, зааврын дагуу модоо суулгалаа. Хайлаас, шар хуайс нийлсэн 400 мод суулгаж, цэцгийн мандал, зvлэг тарих талбайгаа бэлэн болгоод vлдээсэн. Зургадугаар сард зvлэг, цэцгийнхээ vр суулгаж, долдугаар сард хосууд болзоонд зогсох, ахмадууд нарлаж суух цэцэрлэгтэй болно.
“Ардчилал” сонины хамт олон цэцэрлэгээ тохижуулахаар єдєржин ажиллах vеэр сайн дураараа олон хvн тусалж, ахмадууд цаашдын сайн сайхныг ерєєн, буянтай vйл хийж буйг маань сайшаасан нь бидэнд урам хайрласан. Дэргэдvvр єнгєрєх хvмvvс “Буянтай vйл хийж буйд баяр хvргэе”, “Залуу хvмvvс буян хурааж яваа юм байна” гэх мэтээр магтаалын vг хайрлаж байлаа. Мєн хажуугаар єнгєрч буй хvvхдvvд “Нэг мод таривал энэ насны буян, хоёр мод таривал хойд насны буян” бидэнтэй нийлэн хэдэн мод суулгасан гээд яривал сайхан зvйл их байна. Бидний хєрш “Монголын мэдээ” сониныхон ч бас багагvй тус хvргэснийг дурдаад баярлалаа гэж хэлэх нь зєв байх аа. Хамгийн гол нь, тарьж ургуулсныг маань тордох арчлах гэж том ажил бий.
Энэ ажлыг амлан авсан Чингэлтэй дvvргийнхээ тохижилт, vйлчилгээний хэлтсийн-хэндээ баярлалаа гэж хэлье। Амласандаа хvрнэ гэдэгт ч итгэж байна. “Ардчилал” сонины нэрэмжит цэцэрлэгт хvрээлэнд зуны турш тавтай морилоорой.

ЖИЧ:Үзэг нэгт "Ардчилал" сониныхон цаг үеэ соргогоор мэдэрч цэцэрлэгт хүрээлэнтэй болохоор шийдсэн нь сайшаалтай। Сэтгүүлчид цаг хугацаатай уралдан ажиллаж байдаг овсгоотой хүмүүс।Энэ зангаараа ч "Ардчилал"-ынхан хөдөлж самбаачлан манай аянтай нэгдэж саарал ордоны баруун талын цэцэрлэгт хүрээлэнг өөрийн болгон авч байгаа нь энэ। Байгаль эх дэлхийгээ аврах Тэнгэрлэг аяны үйл ажиллагааг цаг алдалгүй ард түмэнд мэдээлж байдаг "Ардчилал" сонинд бид ५५० ширхэг хайлаас, १०० ширхэг шар хуайс өгч цэцэрлэгт хүрээлэнг нь тохижуллахад цаашид хамтран ажиллахаар тохиролцлоо। Гэтэл итгэлт нөхөр "Ардчилал"-ынхан нэг зүйл дээр бидний сэтгэлийг гонсойлголоо। Тэд өөрийн нэрэмжит цэцэрлэгт хүрээлэнтэй болсоноо олон түмэнд мэдээлэхдээ хамтран ажилласан БАЙГАЛЬ ЭХ ДЭЛХИЙГЭЭ АВРАХ ТЭНГЭРЛЭГ АЯН-хаа нэрийг огт бичилгүйгээр сая мод хөтөлбөр гэж үзэглэсэн байх юм। Хэн нэгэн хариуцлагагүй хайнга хүний гайгаар бид хийсэн ажлаа бүдгэрүүлсэндээ жаахан гомдсоноо нуугаад яахав। Гэхдээ "Ардчилал"-ынхантай бид ойлголцож чадсан। Тэд алдаагаа удахгүй цайруулна гэсэн.

ИХ ГАЗРЫН ЧУЛУУГААР ЗОРЧСОН ФОТО НИЙТЛЭЛ

СҮХБАТ БОЛОМЖИЙГ АШИГЛАН ЯН ХАДНААС АМИНЧЛАН ГУЙЛГА ГУЙЖ МӨРГӨЛӨӨ

ЭР БЭЛЭГ ЭРХТЭНГ БЭЛЭГДСЭН ЯН ХАДАНД ӨКӨ АНХАА ХОЁР МӨРГӨЖ "НУУЦ" ХҮСЛЭЭ ШИВНЭЛЭЭ

ТӨВ БОРЖИГОН АМРАЛТЫН ХОТХОН

ӨГЛӨӨНИЙ НАРНААР

30 КМ-ИЙН АЛСААС ҮЗЭСГЭЛЭНТ ИХ ГАЗРЫН ЧУЛУУ ДҮНХИЙН ХАРАГДАЖ БАЙГАА НЬ

БАЙГАЛЬ ЭХ ДЭЛХИЙГЭЭ АВРАХ ТЭНГЭРЛЭГ АЯНЫ ТЭМДЭГЛЭЛ

1. 

АЯН ЭХЭЛСЭН ТҮҮХ

Өнгөрсөн оны 12 дугаар сард цөлжилтийн эсрэг үндэсний хэмжээний аян өрнүүлэх бодол төрлөө. Ингээд л хамаг л “нууцаа” ярьж байдаг багын найз Өлзийсайхандаа саналаа хэлтэл “-Гоё санаа байна. 2-л хэрэгжүүлэе” гэлээ. Ингээд л бид хоёр Монголынхоо цөлжилтийг сааруулах том хүсэл өвөртлөөд хамтран ажиллах хүмүүстэйгээ уулзаж эхэллээ. Би энэ үед “Номад Грийн” цахим сэтгүүлд идэвхтэн бичигчээр ороод удаагүй байсан болохоороо энэ сэтгүүлийн зөвлөх О.Бум-Ялагч, эрхлэгч Ж.Отгонсүрэн хоёрт саналаа тавилаа. Тэд ч Өкө бид 2-ын саналыг 100 % дэмжиж хамтрахаа илэрхийллээ. Бид аяндаа Монгол суу ухааны Манукол академийн ерөнхийлөгч, доктор З.Бат-Отгон, МУГЖ, дуучин С.Жавхлан, МУСГЗ, зохиолч Чи Галсан нарыг нэгтгээд Монгол орныхоо бүх багаар 3 жилийн хугацаатай аялаж очсон баг болгондоо 100, 100 мод тарьж төгөл байгуулахаар шийдлээ. Аянаа “БАЙГАЛЬ ЭХ ДЭЛХИЙГЭЭ АВРАХ ТЭНГЭРЛЭГ АЯН” гэж нэрлэн Ерөнхийлөгчийн ивээл дор оруулахаар ярилцан бид бэлтгэл ажилдаа орцгоолоо. Аянаа Ерөнхийлөгчийн ивээл дор оруулах ажлыг би ерөнхийд нь хариуцан ордноор “гүйдэлтэй” болов. Ингэж гүйж явахдаа нэг сонинд хамтран ажиллаж байсан үзэг нэгт нөхөр П.Анхтуяатайгаа тааралдлаа. Анхаа бидний хийх гэж байгаа ажлыг сонсоод хамтрахаар боллоо. Ингээд Өкө бид хоёрын ажил хүрээгээ тэлсээр... Анхаа бид хоёрын хамаг л ажлыг амжуулдаг боллоо. Сүүлдээ ч ТЭНГЭРЛЭГ аян Анхаагүй зүйлгүй болсон. Анхаа, Өкө бид 3 аяныхаа ажлаа цэгцэлсээр л байлаа. Гэтэл аянд нэгдэж хамтран ажиллана гэж байсан зарим хүмүүс замын дундаас зангаа хувиргаж “чанараа” таниулсан ч бид 3 ярьсанаараа зүтгэсээр байгаад 5 дугаар сарын 7-нд аянаа эхэллээ. Бид 3-ын ажлыг дэмжиж Баянгол нөхөрлөлийн тэргүүн, Энх цагийн эгэл баатар Б.Ганхуяг аянд нэгдэж 2 000 000 мод хандивлан бидэнтэй хамт монгол орныхоо цөлжилтийн эсрэг тэмцэхээ илэрхийллээ. Бас Улаанбаатар Дээд Сургуулийн ХАА-н тэнхимийн ойн багш Д.Сүхбат, “Хонгор говь” ТББ-ын тэргүүн, Махатма Гандин нэрэмжит дэлхийн байгаль орчны шагналт С.Тунгалаг, Булаг шанд хамгаалах нийгэмлэгийн тэргүүн н.Гүнд нар бидэнтэй нэгдлээ.

ДУНДГОВИЙН ӨНДӨРШИЛ СУМНААС АЯНАА ЭХЭЛЛЭЭ

Ингээд бид 2010 оны 5 дугаар сарын 7-нд Монгол Нюьс төвд хэвлэлийн бага хурлаа хийгээд шууд л цөлжилтөнд хамгийн их өртсөн газрын нэг болох Дундговь аймгийн Өндөршил сумыг зорилоо. Өндөршил миний төрж өссөн нутаг байгаа юм. Монгол орныхоо цөлжилтийг сааруулах их ажлаа өөрийн төрсөн газраасаа эхэлүүлсэн минь ч учиртай. Биднийг шөнийг 01 цагийн үед Өндөршилд очиход сэрүүхэн сэвэлзсэн салхитай байлаа. Өглөөний 7 цагаас эхлээд л 2 хоног завгүй ажилтай байхаар төлөвлөөд бид амарцгаалаа. Өглөө 7 өнгөрөөгөөд сэртэл гадаа нүдгүй цасан шуургатай. Бид дор бүрнээ л өнөөдрийн ажил яанаа гэтэл “Хонгор говь” ТББ-ын тэргүүн С.Тунгалаг “-Өө, яамар гоё юм. Цаснаар мод тарих сайн. Их гоё ургадаг юм” гэж юм үзэж нүд тайлсан хүний нүнжигтэй зангаар бидэнд урам хайрлалаа. Цасан шуурга өдрийн 14 цаг хүртэл үргэлжлэв. Хүчтэй цасан шуурга сумын өндөр хүчдэлд гэмтэл учруулж бидний ажлыг саатууллаа. Сумын дарга нар гэрэлтэй болгох гэж өдөржин гүйгээд гэмтлийг нь засч чадсангүй. Бидний төлөвлөсөн ажил бага зэрэг саатлаа. Гэхдээ бид гэрэл хараад сууцгаасангүй. Сүхбат шавь Бэхээгээ дагуулан боломжийг ашиглан цасаар хүн хийж сумын залуучуудыг цуглуулан хамтарч байх зуур “Булаг шанд хамгаалах нийгэмлэгийн” тэргүүн Гүнд ах орхимжоо намируулан хийдэд сүсэгтэнүүдийг цуглуулан аяныхаа тухай хүүрнэлдэн ном уншиж суулаа. Дуучин Баянмөнх, жүжигчин Ууганбаяр, Өкө Анхаа хоёртой нийлэн бяцхан жаалуудад цаасан шувуу тарааж хөөргөн сумын төвийн жижигхэн сууринг тэр чигт нь бужигнуулж орхилоо. Нарийн мэргэжлийн эмч нар ч үзлэгээ хийж өвдсөн зовсон хүмүүсийг илааршуулж байв. Нэг ёсондоо бид хоёр өдөр Өндөршил сумыг эзэгнэсэн дээ. Ингээд орой нь аяныхаа нээлтийн арга хэмжээг эхэллээ. Дуучин Баянмөнх “Омогшил” дуугаараа, яруу найрагч О.Гончигсүрэн “Миний Дундговь” шүлгээрээ нутгийн иргэдийн цөсийг жинхэнэ хөөргөсөн дөө. Тэд Баянаагийн дуу, Гониогийн шүлгийг сонсоод суудлаасаа өндөлзөн зарим нь амьдралдаа ийм гоёоор шүлгээ уншдаг хүн харж байсангүй гэж уулга алдаж байхад зарим нь энэ дуучинг ингэж амьдаар нь хардаг байжээ гэж Отгойн Баянмөнхтэй гар барьж энгүүн яриа өрнүүлж байгаа харагдсан. Ингээд бид Өндөршил суманд Агч, шар хуайс, улиас, хайлаас, үхрийн нүд зэрэг 5 төрлийн 2000 мод тарилаа. Бас Монголдоо анх удаа гэж хэлж болохуйц үрийн талбайг Өндөршил суманд бий болголоо. Тус суманд байгуулсан үрийн талбайд бид 1 кг харганы үр тариалсан. Энэ үр хоёр жилийн дараа гэхэд хамгийн багаар 10 000 мод болон ургах юм. Манай аяны ажил тус аймгийн удирдлагуудад ихэд таалагдсан аж. Аймгийн Нийгмийн халамж үйлчилгээний хэлтсийн дарга С.Үржин, аймгийн ИТХ-ын Тэргүүлэгч, “БӨХТ” ХХК-ий захирал С.Дэжид нар бидний ажилд амжилт хүсээд цаашид аймгийнхаа малгүй болсон малчдын дунд аяныг үргэлжлүүлэх санал тавьсан. Өкө, Анхаа бид 3 ярьсан зүйл зорьсон зорилгоо амжилттай эхлүүллээ.

“ҮЛЭМЖИЙН ЧАНАР”-ААР ХУР ДАГУУЛЖ БАЙНА

Бид очсон газар бүртээ мод тарихаасаа өмнө “Үлэмжийн чанар” дуулдаг уламжлалтай болсон. Бид “Үлэмжийн чанар” дуулж мод тарьсанаа дараа өдрөөс нь тухайн газар бороо орж биднийг баярлуулж байна. Бид ч энэ уламжлалдаа баярлан “Үлэмжийн чанар” хур дагуулдаг увьдастай дуу гэж магтдаг юм. Бид очсон газар бүртээ аяныхаа тухай, Байгаль эх дэлхийгээ хайрлан хамгаалах тухай, мод тарих арчлах аргын тухай, монголчуудын уламжлалт байгаль хамгаалах заншлын тухай хүмүүст ярьж ойлгуулж байгаа. Бидэнд хүмүүс талархлаа их илэрхийлж байна. Бид очсон газарынхаа иргэдийг ямартаа ч гэгээрүүлж чадаж байна. Энэ л бидний ажлын гол үр дүн.

АЛДАРТ ДУУЧНЫ НУТГИЙН ЭНЕРГИ ШИНГЭСЭН МОДЫГ МОНГОЛЫН БҮХ НУТАГТ ТАРИНА

Бид аяныхаа хүрээнд Дундговь аймгийн Гурвансайхан сумын нутагт байдаг байгалийн үзэсгэлэнт газар болох Их газрын чулуунд үрийн талбай байгууллаа. Энэ үзэсгэлэнт газар алдарт дуучин Н.Норовбанзад агсан мэндэлсэн юм билээ. Бид алдарт дуучны мэндэлсэн бууцны ойролцоо дэлхийд ганц байдаг байгалийн задгай театрын дэргэд үрийн талбайгаа байгууллаа. Үргэлж дуу хуур цангинаж эгшиглэж байдаг энэ газар 3 кг чацаргана, 1 кг монос тарилаа. Эерэг энерги шигэсэн энэ газар ургасан модоо бид хоёр жилийн дараагаас Монгол орныхоо өнцөг булан бүрт тариалах юм. Ирэх намар бид энэ газрын үрийн талбайгаа өргөжүүлж гүйлс, бүйлс, харгана, голт бор, хайлаас их хэмжээгээр тариална. Бид сар шахамын хугацаанд Дундговийн Өндөршил суманд 2000, Гурвансайхан суманд 200, Сайнцагаан суманд 600, Төв аймгийн Зуунмод суманд 310, Хэнтий аймгийн Бор-Өндөр суманд 500, Төв аймгийн Аргалант суманд 100, Завхан аймгийн Улиастай суманд 1000, Сүхбаатар дүүрэгт 300, Сонгинохайрхан дүүрэгт 200, Хан-Уул дүүрэгт 200, Баянзүрх дүүрэгт 100, эмэгтэйчүүдийн хорих ангид 400, “Ардчилал” сонин Засгийн газрын ордны гадаах талбайн цэцэрлэгжүүлэлт болон Ардчиллын ордны цэцэрлэгжүүлэлтэнд 650 мод тус тус тариад байна. Мөн 3 газар үрийн талбай байгуулсан.

АЯН ҮРГЭЛЖИЛСЭЭР...

БАЙГАЛЬ ЭХ ДЭЛХИЙГЭЭ АВРАХ ТЭНГЭРЛЭГ АЯН үргэлжилсээр байна. Биднийг ирж ажилаач гэсэн урилга ар араасаа цуварсаар... Бид засаг захиргааны хамгийн бага нэгж болох баг, хороонд хүрч ажилласаар байна. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж бидний ажлыг дэмжиж ивээлдээ авахаар болсон. Бидний эцсийн зорилго Монгол орныхоо цөлжилтийг сааруулахад бодит хувь нэмрээ оруулах. Бид ч зорьсондоо хүрч байна. Аянд сэтгэл зүрхээрээ нэгдэн монголчуудаа гэгээрүүлж яваа дуучин Отгойн Баянмөнх, жүжигчин Ууганбаяр, яруу найрагч О.Гончигсүрэн нар болон хамтран зүтгэж байгаа Баянгол нөхөрлөлийн тэргүүн, Энх цагийн эгэл баатар Б.Ганхуяг, Улаанбаатар Дээд Сургуулийн ХАА-н тэнхимийн ойн багш Д.Сүхбат, “Хонгор говь” ТББ-ын тэргүүн, Махатма Гандин нэрэмжит дэлхийн байгаль орчны шагналт С.Тунгалаг, Булаг шанд хамгаалах нийгэмлэгийн тэргүүн н.Гүнд нартаа талархаж байгаагаа илэрхийлэе. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ивээл дор явагдаж буй “БАЙГАЛЬ ЭХ ДЭЛХИЙГЭЭ АВРАХ ТЭНГЭРЛЭГ АЯН”-ы тэмдэглэл үргэлжилсээр байх болно.

ТЭНГЭРЛЭГ АЯНД ЦАСАН ӨВГӨН НЭГДЭЖ МОД ТАРИЛЦЛАА

БИДНИЙ ЭХ ДЭЛХИЙГЭЭ ГЭСЭН СЭТГЭЛД ДЭМ ӨГЧ ХАН ХУРМАСТ ЦАСАА ХАРАМГҮЙ ХАЙРЛАСАН ГЭЖ БИ БИЧИЖ БАЙСАН। БИД ЭНЭ ХАВРЫН ХАМГИЙН СҮҮЛИЙН ЦАСАН ӨВГӨНИЙГ ӨНДӨРШИЛ СУМАНД ХИЙСЭН। ЦАСАН ӨВӨӨ Ч АЯНЫГ ДЭМЖИЖ ОЛОН ХҮНИЙГ ХАЖУУДАА ЦУГЛУУЛАН БИДНИЙ АЖИЛД ДЭМ БОЛСОН.


Г

БАЙГАЛЬ ЭХ ДЭЛХИЙГЭЭ АВРАХ ТЭНГЭРЛЭГ АЯНЫ ФОТО СУРВАЛЖЛАГА-4

ЦӨЛЖИЛТ ХАМГИЙН ИХЭЭР ЯВАГДАЖ БАЙГАА ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ӨНДӨРШИЛ СУМНААС БИД БАЙГАЛЬ ЭХ ДЭЛХИЙГЭЭ АВРАХ ТЭНГЭРЛЭГ АЯНАА ЭХЭЛЛЭЭ। БИДНИЙ МОНГОЛОО ЭХ ДЭЛХИЙГЭЭ ГЭСЭН СЭТГЭЛД ДЭМ ӨГЧ ТЭНГЭР ХАНГАЙ ХҮРТЭЛ БАЯРЛАН ӨДӨРЖИН ЦАСААР МЯЛААЛАА। ОЛОН ЖИЛИЙН ГАН ЗУДАНД НЭРВЭГДСЭН ГОВИЙН ХӨГШҮҮЛ "ЯМАР БУЯНТАЙ ХҮҮХДҮҮД ВЭ, НУТАГТ МИНЬ "ШАР ТОС" ДАГУУЛЖ ИРЛЭЭ" ГЭЖ БИДЭНД БАЯР ХҮРГЭЖ БАЙЛАА। БИДНИЙ ЯРЬЖ БАЙСАН АЖИЛ ЯМАРТАЙ Ч БИЕЛЭЛЭЭ ОЛЛОО। ГАРААГАА САЙХАН ЭХЭЛЛЭЭ। МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ ТЭНГЭРЛЭГ АЯНЫГ ДЭМЖИЖ ИВЭЭЛДЭЭ АВАХАА МЭДЭГДЛЭЭ। ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЭНЭ ШИЙДВЭР БИДЭНД УРАМ АВЧИРСАН। БАС УЛАМ САЙН АЖИЛ ГЭСЭН "ТАШУУР" ГЭДЭГ НЬ МЭДЭЭЖ। БАЙГАЛЬ ЭХ ДЭЛХИЙГЭЭ АВРАХ ТЭНГЭРЛЭГ АЯНЫГ МИНЬ ДЭМЖИЖ ТУСЛАЖ ХАМТРАН АЖИЛЛАЖ БАЙГАА "БАЯНГОЛ" НӨХӨРЛӨЛИЙН ТЭРГҮҮН, ЭНХ ЦАГИЙН ЭГЭЛ БААТАР ГАНХУЯГ, "ХОНГОР ГОВЬ" ТББ-ЫН ТЭРГҮҮН, МАХАТМА ГАНДИЙН НЭРЭМЖИТ БАЙГАЛЬ ОРЧНЫ ШАГНАЛТ С।ТУНГАЛАГ, "БУЛАГ ШАНД ХАМГААЛАХ" НИЙГЭМЛЭГИЙН ТЭРГҮҮН ГҮНД НАРТАА МАШ ИХ ТАЛАРХАЖ БАЙНА। МӨН УЛААНБААТАР ДЭЭД СУРГУУЛИЙН БАГШ, ОЙН ИНЖЕНЕР Д।СҮХБАТ ДҮҮДЭЭ ТУЙЛЫН ИХ ТАЛАРХАЖ БАЙГАА। СҮХБАТ ШИГ АЖИЛСАГ, СЭТГЭЛТЭЙ, МЭДЛЭГТЭЙ, МОНГОЛОО ГЭСЭН ЗҮРХТЭЙ ИЙМ ЗАЛУУС ОЛШИРБОЛ ДЭЛХИЙН ЗУЛАЙ БОЛСОН МОНГОЛЧУУД ЦӨЛЖИЛТ ГЭДЭГ ЧИМЭЭГҮЙ ТАХЛААС АМАРХААН ГАРЧИХНА ДАА ГЭЖ БОДОЖ ЯВСНАА ЭНД СИЙРҮҮЛЭЕ। ӨЭЛҮН ЭХИЙН УДАМТ ХАТАН УХААНТ ДОТНЫ НАЙЗ Б।ӨЛЗИЙСАЙХАН, П।АНХТУЯА ХОЁРТОО ЭНЭ ДАШРАМД БАЯРЛАЛАА ГЭДЭГ ҮГЭЭ ХЭЛЬЕ। БИДНИЙ ХИЙХ ГЭЖ ЗОРЬЖ БАЙГАА ЭНЭ АЖИЛ ДӨНГӨЖ ЭХЭЛЖ БАЙНА। ТИЙМЭЭС ТА ХОЁР МИНЬ ХАТАН УХААНААРАА МОНГОЛ ОРНОО ЖОЛООДНО ШҮҮ. БИД ३-ЫН САНААЧЛАН ЭХЛҮҮСЭН ЭНЭ АЖИЛ МОНГОЛОО БАС ДЭЛХИЙГЭЭ АВРАХ ЮМ ШҮҮ.

Нийслэлчүүдээ нийслэлээ ногооруулъя

2010/05/13 • Сэдэв нь: Нийслэл Таймс

Ерөнхийлөгчийн зарлигаар жил бүрийн тав болон аравдугаар сарын хоёр дахь долоо хоногийн Бямба гаригийг “Бүх нийтээр мод тарих үндэсний өдөр” болгон зарласан билээ.

Энэ нь эх орон, байгаль орчноо хамгаалах, мөн экологийн тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэхэд нэн хэрэгтэй бөгөөд зөв зүйтэй алхамыг эхлүүлж байна. Иймээс ч “Нийслэл таймс” сонин “Нийслэлийн иргэн бүр нэг мод тарья” хэмээн уриалж байгаа юм.

Иргэн бүр эх орон байгалиа хайрлан хамгаалахыг хүсдэг. Харин өөрийн биеэр арчлан хамгаалж хайрлах нь төдийлөн ховор гэвэл буруудахгүй байх. Учир нь бид бусдад ярих хэлэх болгондоо эх орноо бусдаас өмгөөлж, элдэв сайхан бүхнийг сонин хачин болгон ярих дуртай ард түмэн.

Гэтэл ярих зүйл минь улам хомсдож, эх оронд минь ган гачиг жил бүр нүүрлэх боллоо. Үүнийг та ч мэдэж байгаа.

Байгаль, экологи, цаг уурын эрс бөгөөд сөрөг өөрчлөлт нь та бидний эрүүл, аюулгүй амьдрах орчин, нөхцөлийг өөрчлөөд зогсохгүй өөр олон сөрөг үр дагаврыг дагуулж байгаа нь нууц биш.

Харин энэ цаг үед өөрсдийн хүч бололцоогоороо хувь хүн, албан байгууллагууд санаачилга гарган мод тарьж Монголоо ногооруулахын төлөө зүтгэж явна. Үүний нэг нь “Нэр төр-Эрхэмсэг амьдрал” ТББ, “БОНӨБ-Эрдэнэ холбоо” ТББ, “Арвай-Жин” ТББ нар санаачилгаар “Байгаль-Эх дэлхийгээ аврах Тэнгэрлэг аян”-ыг зохион байгуулжээ.

Уг арга хэмжээнд иргэд хөдөлмөрчид ихэд идэвхтэй оролцсон байна. Тэрээр саяхан уг аяны хүрээнд Дорноговь аймгийн Өндөр Шил суманд 2000 мод суулгаад иржээ.

Нутгийн иргэд ч арга хэмжээг сайшаалтайгаар хүлээн авч сайн дураараа уг ажилд санаачилгатай ажилласан байна. Мөн дээрх ТББ-ынхан өнөөдрөөс Нийслэлийн Сүхбаатар дүүргээс эхлээд бүх дүүргүүдэд уг аянаа үргэлжлүүлэн иргэдийн мэдлэгт нь хувь нэмэр болох зорилгоор лекц уншиж, зарим дүүрэг хороодод мод суулгахаар төлөвлөөд байгаа аж.

Үүгээр ч зогсохгүй удахгүй жуулчдын очих дуртай газруудын нэг “Цонжин-болдог”-ийг зорьж, зуун ширхэг модыг суулгахаар бэлтгэл ажилдаа гарсан гэдгээ хэлж байлаа. Иргэд аж ахуй нэгж хөдөө орон нутгаар Монголоо ногооруулахын төлөө гэж хүчин зүтгэж байхад нийслэл хот шороонд булагдаж, шуурганд дарагдсан хэвээр байсаар л байна.

Хувийн аж ахуй нэгж, иргэд хөдөлмөрчид нь өөрсдийн санаачилгаар аян хүртэл зохион байгуулж байхад нийслэл хотын удирдлагууд эрх баригчид хаагуур юу хийгээд, яг яах гээд яваад байна вэ.

Энд тэнд хааяа нэг мод суулгаж байгаа зургаа хэдэн зурагчин, зураглаач нарын дурангаар түмний нүдийг хуурахын оронд ажил хэрэг болговол зүгээрсэн. Модыг суулгачихсан л бол болсон гэсэн шиг дараа нь өөрсдийн суулгасан модоо эргэж очин, арчлан анхаарч болдоггүй юм байх даа.

Мод бол суулгаад ургачих зүйл биш гэдгийг таван настай хүүхэд ч хэлнэ. Эх хүн хүүхдээ төрүүлээд дараа нь асран хамгаалж, өсгөн бойжуулж, насанд хүртэл нь хараа хяналтандаа байлгадагтай адил мод ч бас яг тийм юм.

Зарим хүмүүс мод тарих гэхээр их л нүсэр ажил мэт төсөөлөн, гэр хороололд амьдардаг нэг нь зай талбай хүрэлцэхгүй гэх зэргээр боддог нь буруу юм. Хүн усгүй бол амьдарч чадахгүй шиг мод ч бас усгүй бол амьдралгүй. Хүн бүр мод тарьж, түүнээ арчлан хамгаалах нь нийслэлээ ногооруулах ирээдүйн хөрөнгө оруулалт байх юм.

Заавал том мод тарих албагүй шүү дээ. Өөрт нь ашигтай, шимтэйг нь бодвол жимсний мод ч тарьж болно. Жишээлбэл үхрийн нүд, чацарганын бут тарих хэрэгтэй. Үхрийн нүдний нэг буттай айл жил бүр түүнээсээ 4-5 кг жимс авдаг.

Чацарганы нэг бутнаас 25-30 кг жимс хураана гэж бодохоор мод тарьснаар танд ашигтай зүйл ч их байдаг. Харин ашиг шимийг нь хүртэхийн тулд арчилгаа тордлогоо шаардагдах нь мэдээж. Мөн танд зөвлөхөд жорлонгийн ойр монос таривал цэцэглэхээрээ элдэв үнэрийг орчноосоо зайлуулж байдаг сайн талтай байна.

Энэ мэтчилэн мод тарих нь амьдрах орчин нөхцөлд эерэгээр нөлөөлөх тул иргэн бүр нэг мод тарих нь та бидний ирээдүйн амьдралд үр өгөөжтэй байх болно. Салхинд туугдан шороонд дарагдсан, бохир орчиноосоо салах цаг нь иржээ.

Иймд нийслэлийн иргэн бүр мод тарьж, нийслэл хотоо ногооруулахыг иргэний хувиар уриалж байна.

П.Энхжаргал