ФЭЙСБҮҮК ДАХЬ “ОЮУ ТОЛГОЙ”-Н ХУУДСАНД НЭГДЭХЭЭСЭЭ ТАТГАЛЗАХЫГ МОНГОЛЧУУДДАА УРИАЛЖ БАЙНА

Би сэтгүүлч мэргэжилтэй жирийн л нэг МОНГОЛ иргэн. Өдрөөс өдөрт сүйрч байгаа газар нутгаа харан харамсан халаглаж явдаг нэгэн. Тиймдээ ч байгаль эх дэлхийгээ аврахын тулд өөрийн чадлаараа мод тарьсаар явна. Тарьсан модныхоо тоогоор дэлхий ээжээ баярлуулж яваа гэж өөртөө итгэсэн миний бие “Оюу толгой”-г эзэгнээд байгаа Рио Тинто компаний тухай уншаад “ёстой л мэл гайхаж цэл хөхөрсөн” дөө. Уг нь би бусдын л адил “Оюу толгой” гэж саалийн үнээтэй боллоо, удахгүй Монгол орон минь “Оюу толгой”-хоо ач буянаар Азийн бар улс болохнээ гэж бардамнал тээж явсан юм. Гэтэл миний энэ гэгээн хүсэл мөрөөдлийг “Рио Тинто”-н тухай үнэнийг өгүүлж булай булхайг нь илчилсэн мэдээлэл “тас цохиж” хаясан даа.

5 тивийн 50 гаруй оронд цайр, төмрийн хүдэр, нүүрс, уран, зэс, алт, титан, давс, алмаз олборлон 30 гаруй төрлийн бизнесийн үйл ажиллагаа явуулдаг нийт 67,930 ажилтантай, дэлхийн хамгийн өндөр үнэтэй компаниудын дөрөвдүгээрт жагсдаг энэ компанийг 1989 онд Папуа Шинэ Гвинэй улсын иргэд эсэргүүцэж улмаар эсэргүүцэл даамжирсаар иргэний дайн болж 12 000 хүн амиа алдсаны дараа Рин Тинто тус улсаас гарсан ч Папуа Шинэ Гвинейн хэсэг хуульчид Рио Тинтог тус улсын Засгийн газартай хамтран байгаль орчинд ноцтой хохирол учруулсан төдийгүй хүний эрхийг ноцтой зөрчин аймаглан устгах ажиллагаанд оролцсон гэж АНУ-ын шүүхэд гомдол гаргаад одоог хүртэл хэрэг нь шийдэгдээгүй явж байгаагийн сацуу Индонез улсын баруун Папуа гэдэг газарт нутгийн иргэдийн шүтээн болсон Грасберг уулыг сүйтгэж байжээ. Иргэд байгалиа хамгаалж “Рио Тинто”-гийн эсрэг бослого гаргах үед цэрэг армийг нь өмнөөс нь босгож, мөргөлдөөн үүсгэж байсан байна. Учир нь “Рио Тинто” тус улсын армийг санхүүжүүлдэг байжээ. Мөн Мадагаскарт  нутгийн иргэдийг нүүлгэн шилжүүлж, Засгийн газартай нь хуйвалдаж газрыг нь хямдхан авсан. Индонезийн Келиан алтны уурхайг тус компани нь ажиллуулж байх явцдаа байгаль орчныг нь дээд зэргээр бохирдуулж, эсэргүүцсэн иргэдийг цэрэг цагдаагаар айлган сүрдүүлсэн. Бразилд жирийн нэг иргэн уурхайн талбайд орж ирснийх нь төлөө буудаж байсан гэх зэрэг “алуурчин” компаний тухай муу мэдээллүүд ар араасаа хөвөрсөөр. Эрх баригчид мэдсээр байж “уул уурхайн зэвүүн мангас”-т “Оюу толгой”-оо өгчихлөө. Бидний хамгийн түрүүнд хийж чадах тэмцэл бол “Оюу толгой”-н пэйжид нэгдэхгүй байхыг бие биеэндээ уриалан дуудах. LIKE даран нэгдсэн хүмүүс нь түүнээсээ татгалзах. “Оюу толгой”-н LIKE-с татгалзахад ердөө л НЭГ секунд зарцуулагдана. Тиймээс та “Оюу толгой”-н LIKE-с татгалзсанаараа эх орон, газар шороо, байгаль орчныхоо төлөө тэмцэж байна гэсэн үг. Ирээдүй хойч үеийнхээ төлөө, Монгол орныхоо баялагт Монголчууд бид эзэн суухын төлөө, газар нутаг, байгаль орчноо хамгаалахын төлөө бүгдээрээ “Оюу толгой”-н LIKE-с татгалзая.

ЖИРИЙН СЭТГҮҮЛЧ МИНИЙ БИЕ ДӨНГӨЖ САЯ “ОЮУ ТОЛГОЙ”-Н ФЭЙСБҮҮК ХУУДСАНД НЭГДСЭН БАЙСНААСАА ТАТГАЛЗЛАА.

МОНГОЛ УЛСЫН ИРГЭН ТА Ч БАС ТАТГАЛЗААРАЙ. ЭНЭ БОЛ БИДНИЙ ЭХ НУТГАА ГЭСЭН ТЭМЦЭЛ ЮМ ШҮҮ...

РИО ТИНТО ТҮҮХЭНДЭЭ АНХ УДАА МОНГОЛ БҮСГҮЙ С.ГАНТУЯАД ЯЛАГДЛАА

Өнөөдөр “ЭХ ОРОНЧДЫН ӨДӨР”. Энэ өдөр С.Гантуяа гэдэг эх оронч бүсгүйн тухай бичихээр үзэг цаас нийлүүлж сууна. С.Гантуяаг танихгүй хүмүүс олон учир ихэнхи нь “Чи бас юун эх оронч С.Гантуяа гэж яриад эхлэв” хэмээн гайхаж магад. Тиймээ гайхах нь аргагүй. “Битүү морь” С.Гантуяаг хүмүүс “Үйлдвэрчиний эвлэлийн” тодотголтой УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатарын дүү гэхээр андахгүй. Бас “Оюу толгой”-г шүүхдээд ялсан бүсгүй гэхээр бүүр сайн таниж байгаа байх. С.Гантуяа бүсгүйн тухай бичихээр “Оюу толгой”-н тухай бичих нь мэдээж. Би “Оюу толгой”-г бичихийн тулд Рио Тинто гэх Дэлхийн хамгийн баян компаний тухай сайн мэдэх хэрэгтэй боллоо.      

2011 онд Рио Тинто Монголд орж ирж байжээ. Тэр үед С.Гантуяа эдний шалгуур өндөртэй шалгалтуудыг 3 сарын турш өгч байж 2 Монголын хамт гурвуулаа Рио Тинтогийн өндөр босгыг давж чаджээ. Рио Тинто С.Гантуяа ба түүний нөхдийг манай компаний анхны бөгөөд сүүлийн Монгол ажилчид гэж ярьдаг байсан гэнэ. Байгуулагдаад 141 жил оршин тогтнохдоо 5 тивийн 50 гаруй оронд цайр, төмрийн хүдэр, нүүрс, уран, зэс, алт, титан, давс, алмаз олборлон 30 гаруй төрлийн бизнесийн үйл ажиллагаа явуулдаг нийт 67,930 ажилтантай, дэлхийн хамгийн өндөр үнэтэй компаниудын дөрөвдүгээрт жагсдаг үндэстэн дамнасан том корпорацид гадаад харилцааны мэргэжилтэн гэсэн албанд тохоон томлигдсондоо С.Гантуяа сэтгэл хангалуун байсан нь мэдээж.

С.Гантуяаг ажилд ороод удаагүй байтал Рио Тинто “Оюу толгой” компанийг удирдахаар боллоо. Монгол ажилчидаа “Оюу толгой” руу шилжүүллээ. С.Гантуяа “Оюу толгой”-д төслийн хэлтсийн менежэр гэсэн ажлыг эрхлэх болж. Эрхэлсэн ажилдаа цаг үргэлж хариуцлагтай хандаж үнэнч ажилладаг байсан тэр Рио Тинтогийн болох болохгүй алдаа дутагдлыг шууд л түс тас удирдлагууддаа хэлдэг боллоо. Тэд эхэндээ С.Гантуяагийн үгийг анхааралтай сонсдог байсан ч сүүлдээ С.Гантуяа болон хамт ажилладаг монгол эмэгтэй хоёрыг “тэмцэгчид” гэж хочилдог болж. Бусад улс орнуудад үйл ажиллагаагаа явуулахдаа хууль дүрмийг нь зөрчиж тухайн орны иргэдийг үл тоон цалин хөлсийг нь багаар өгдөг энэ л жишгээрээ Монголд үйл ажиллагаагаа явуулж байгааг харсан С.Гантуяа энэ бүх “давруу зангаа” засахыг нь сануулан хэлдэг байсныхаа төлөө “тэмцэгч” хочтой болж. Тэр гэхдээ өөрийнхөө төлөө бус хамт ажиллаж байгаа Монголчуудынхаа, эх орныхоо төлөө нэг ёсондоо та бидний өмнөөс үгээ хэлдэг байжээ.

Мэдээж хүссэнээ хийж чаддаг Рио Тинтогийн удирдлагуудад С.Гантуяа аюултай санагдсан байх. Тиймээс тэд С.Гантуяаг шууд л ажлаас халах төлөвлөгөө боловсруулж эхэлсэн бололтой. Тэд С.Гантуяагийн дотоод цахим хаягийг байнга хаадаг болсоныг тэр мэдэлгүй миний хаяг яагаад болохгүй байгаам болоо хэмээн гайхширан IT-ийнхэндээ хандахад тэд ирээд л янзлаад өгдөг байж. Гэтэл нэг өглөө ажилдаа иртэл цахим хаяг нь яагаад ч ажилладаггүй гэнэ. Бас л дуудлага өглөө. Гэтэл ирсэн инженер залуу “Таны хөдөлмөрийн гэрээ дууссан юм бишүү. Энэ удаад компаний дотоод сүлжээг хянаж зохицуулж байдаг төвөөс таны бүх зүйлийг хаасан байна. Миний мэдлээс давж” гэж хэлжээ. Энэтхэгт байдаг төвөөс нь өөрийнх нь бүх цахим мэдээллийг хаасанг мэдэж дуулаад гайхан сууж байтал гадаад дарга нарынх нь нэг нь орж ирсэнээ чанга дуугаар “Бидний дундаас хэн нэгэн маань тэмцэл хийх гэж байгаам байна. Тиймээс бүгдээрээ яаж сөрөг арга хэмжээ авч болох талаар ярилцацгаая” гэж хэлээд гадаад зөвлөхүүдээ дагуулан оджээ.

Энэ ярианаас л С.Гантуяа өөрийг нь “Ардын дайсан” болгох гэж байгааг ойлгоод бүх үйл явдлыг болон гадаад ажилтан Монгол ажилчдын цалин хөлсний ялгаа, Рио Тинто Монголын хууль дүрмийг зөрчиж байгаа тухайг Монгол ажилчиддаа бичээд тараачихжээ. С.Гантуяа бичсэн зүйлийнхээ доор нь “МОНГОЛЧУУД БИД ЭВТЭЙ БАЙХДАА ХҮЧТЭЙ” гэдэг үгийг тэрлэчихсэн гэдэг. Иргэний дайн хүртэл дэгдээж хүн ардыг аймаглан устгаж байсан Рио Тинтогийн удирдлагуудад “МОНГОЛЧУУД БИД ЭВТЭЙ БАЙХДАА ХҮЧТЭЙ” гэдэг үг эмзэг тусч шууд л С.Гантуяаг шалтгаангүйгээр ажлаас нь халах нь тэр. Эрхэлсэн ажилдаа алдаа гаргаж хариуцлагагүй хандаж байгаагүй тэр ямар ч шалтгаангүй ажлаас халагдсандаа гайхан үнэн зөвийг нь олж өгөхийг хүсэн шүүхэд хандлаа.

Энэ үед С.Гантуяаг дэмжих нэг хэсэг байхад эсэргүүцэгчид ч бас байсан. “Ах нь С.Ганбаатар болохоор энэ ингэж яваа юм” гэж хардагдах бол энгийн үзэгдэл. Гэхдээ С.Гантуяа үнэнийг олохын тулд хэзээ ч нэр нөлөөтэй УИХ-ын гишүүн ахаараа бамбай хийгээгүй гэдэг. Ахыгаа ч энэ үйл явдалтай хутган оролцуулахыг хүсээгүй учраас тэр “иргэн С.Гантуяа” нэрээр явахыг эрхэмлэжээ.

1989 онд Папуа Шинэ Гвинэй улсын иргэд эсэргүүцэж улмаар эсэргүүцэл даамжирсаар иргэний дайн болж 12 000 хүн амиа алдсаны дараа Рин Тинто тус улсаас гарсан ч Папуа Шинэ Гвинейн хэсэг хуульчид Рио Тинтог тус улсын Засгийн газартай хамтран байгаль орчинд ноцтой хохирол учруулсан төдийгүй хүний эрхийг ноцтой зөрчин аймаглан устгах ажиллагаанд оролцсон гэж АНУ-ын шүүхэд гомдол гаргаад одоог хүртэл хэрэг нь шийдэгдээгүй явж байгаагийн сацуу Индонез улсын баруун Папуа гэдэг газарт нутгийн иргэдийн шүтээн болсон Грасберг уулыг сүйтгэж байжээ. Иргэд байгалиа хамгаалж “Рио Тинто”-гийн эсрэг бослого гаргах үед цэрэг армийг нь өмнөөс нь босгож, мөргөлдөөн үүсгэж байсан байна. Учир нь “Рио Тинто” тус улсын армийг санхүүжүүлдэг байжээ. Мөн Мадагаскарт  нутгийн иргэдийг нүүлгэн шилжүүлж, Засгийн газартай нь хуйвалдаж газрыг нь хямдхан авсан. Индонезийн Келиан алтны уурхайг тус компани нь ажиллуулж байх явцдаа байгаль орчныг нь дээд зэргээр бохирдуулж, эсэргүүцсэн иргэдийг цэрэг цагдаагаар айлган сүрдүүлсэн. Бразилд жирийн нэг иргэн уурхайн талбайд орж ирснийх нь төлөө буудаж байжээ. Энэ нь иргэдийг айлгах, уурхай руу оруулж ирүүлэхгүй байх зорилготой байсан гэж яригддаг ийм л гүрэн дамнасан “дээрэмчинтэй” С.Гантуяа бүсгүй тэмцэж эхэлсэнд айж эмээх болгоомжлох хүмүүс олон байсан гэдэг. Тэд сайн санасандаа С.Гантуяагийн зоригтой алхамыг болиулах гэж оролддог байж. Гэтэл тэр үнэнийг олохын тулд зорьсон зорилгоосоо ухралгүйгээр тэмцлээ үргэлжлүүлсээр байлаа.

С.Гантуяагийн Рио Тинтотой хийсэн тэмцлийг би Тян Ань Миний талбайд орж ирж байгаа танкуудыг эсэргүүцэн хоёр гартаа дарцаг барин замыг нь хаан зогсох залуутай зүйрлэмээр санагдсан. Яагаад гэхээр Рио Тинто иргэний дайн дэгдээж, ард түмний эсрэг цэрэг цагдааг нь босгож, гэмгүй иргэнийг хүртэл буудаж байсан туршлагаа давтвал гар нүцгэн, эрх мэдэлгүй бүсгүйд аймаар санагдах нь аргагүй биз дээ. Гэхдээ тэр үнэнг олохын тулд бүхий л амьдралаа золиосолсон гэхэд болно. Үүнийхээ үрээр тэр ялж чадсан.

141 жилийн турш байнга ялж байсан Рио Тинто түүхэндээ анх удаа ялагдал амсах нь энэ. Тэдэнд С.Гантуяаг буруутгах үндэслэл байсангүй бас түүнийг буруутгах баримт олох гээд ч чадсангүй. Арга ч үгүй биз. С.Гантуяа эднийд “данс”-тай ажиллаж байхдаа нэг ч удаа ажил таслаж байгаагүй, байнга илүү цагаар ажиллаж оногдсон ажилаа давуулан биелүүлж захирлын урамшууллыг олон удаа авч байсан түүнд Рио Тинто ялагдах нь аргагүй.

С.Гантуяаг буруутгах зүйл олдохгүй болохоор  тэд шат шатны шүүхэд хоёр л зүйлийг ярьж байсан гэнэ. Нэгдүгээрт: С.Гантуяа компаний ажилчдыг тэмцэлд өдөөн турхирсан. Энэ нь “МОНГОЛЧУУД БИД ЭВТЭЙ БАЙХДАА ХҮЧТЭЙ” гэж бичсэнээр батлагдаж байгаа. Хоёрдугаарт: Компаний талаархи буруу мэдээллийг олон нийтэд тараасан гэсэн инээд хүрэм зүйлийг тоть шиг давтаж байсан юм байх.

Монгол хүний оюун ухаанаар, Монгол бүсгүйн Хатан ухаанаар хаана ч хэнд ч дийлддэггүй Рио Тинтог ялж үнэний төлөө явж байгаа дэлхийн олон мянган иргэдийн бахархал нь болж байна С.Гантуяа.

 “Монгол Улс иргэн Ламжав, иргэн Гантуяа гэсэн хоёрхон иргэнтэй” гэж Оюу толгойн удирдлагууд ярилцдаг гэсэн. Үнэнд гүйцэгдэж ялагдсан Рио Тинто “Оюу толгой”-гоосоо иргэн Гантуяад 100 гаран сая төгрөг олгожээ. Мөнгө гэхээсээ илүүтэйгээр үнэнг олж, мэдэж, ялсандаа өнөөдөр С.Гантуяа сэтгэл өндөр явна. Тэр өөрийн Дархан аймгийнаа бүх сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэгт хэрэгцээтэй байгаа нэн шаардлагатай зүйлст хэрэглэ гэж 100 сая төгрөгийг нь хандивласан байна.

С.Гантуяагийн тэмцэл “булган сүүлтэй” байсанг энд онцлох нь зүйтэй байх. Австралийн Булгаг хотын иргэд Рио Тинтог эсэргүүцэн тэмцэж 3 жил шүүхэдсэний эцэст саяхан ялжээ.

Энгийн даруухан эгэлхэн эх оронч энэ эмэгтэйг “Эх орончдын” өдрөөр магтан дуулах гэсэн оролдлого минь энэ юмаа.    

УРАНЫ ТУХАЙ ЗОВИНЛОО БИЧИХГҮЙ БАЙЖ ЧАДСАНГҮЙ

Ураны тухай яриа сүүлийн үед “хүч”-ээ авч эхэлж байна. Эрдэмтэн доктор, улс төрчид, ашиг хонжоо хайгчид болон эрх мэдэлтэнгүүд гээд нэг хэсэг бүлэг хүмүүс “Уран ашигтай, Цөмийн хог хаягдлыг Монголд булчихвал бид баяжина, Цөмийн цахилгаан станц бидэнд ус агаараас илүү хэрэгтэй...” гээд л өдөр шөнөгүй мэдээллийн хэрэгсэлүүдээр магтан дуулаад сууж байхад бас нэг хэсэг бүлэг хүмүүс нь “Уран хортой, аюултай, Цөмийн хог хаягдлыг Монголд булуулахгүй, Дэлхий нийтээр цөмийн цахилгаан станцаас татгалзаж байхад бид бас татгалзах хэрэгтэй...” гээд л маргаж мэтгэлцэж, ярьж, эсэргүүцэж байна. Уран, цөмийн хог хаягдлын хор хөнөөлийг маш сайн судалж баримт нотолгоог хангалттай цуглуулсан тэмцэгчид үнэний төлөө тууштай зүтгэж байгаа ч “Арева” тэргүүтэй “хорт могой”-нууд тэднийг нухчин дарах гэж чармайж байгаа нь хөөрхийлөлтэй.

Ингээд олныг үл нуршин Ураны тухай өөрийнхөө ойлголтоо үзэглэе!

Манай нутгийнхан “Хараат” уулынхаа бэлд очиж зугаалах дуртайсан. Гэтэл 80-иад оны дундуураас уулын энгэрт Ураны хайгуул хийж байгаа Оросын хайгуулын анги төвхнөчихлөө. Амралт зугаалгаар очсон хүмүүс Орос ах нартай найзархан ирж очдог болцгоосон юм. Одоо ч тэнд Ураны хайгуулын гэсэн тодотголтой анги байсаар л байгаа. 96 оны үед байхаа манай хөдөө гэрийн хаваржааны яг хажуугаар том том машинууд тоос татуулаад өдөр шөнөгүй давхилдах боллоо. Аав минь нэг өдөр “Өлзийт сумын Буянт багт Ураны том орд илэрсэн юм байхаа. Тэгээд л энэ Оросууд “Хараат”-аа орхиод өдөр шөнөгүй сүнгэнээд байна. Энэ Уран ч уг нь дэмжээд сайшаагаад байх эд лав л биш юм шиг байгаам даа” гээд шүүрс алдан сууж байсан нь тодхон санагдаж байна.

Ингээд би гэдэг хүн 1998 онд Дундговь аймгийн Хэвлэл мэдээллийн албанд сурвалжлагчаар орлоо. Шинэхэн сурвалжлагчийн анхны томилолт нь МУ-ын Ерөнхийлөгч Н.Багабандийн орон нутагт хийх ажлын айлчлалыг даган явж сурвалжлах байв. Ингээд л Ерөнхийлөгчөө дагаад явж өглөө дөө. Бид Буянт багт ирлээ. Ураны хайгуул хийж байгаа “Говь Гурвансайхан”\нэрийг нь андуурсан байж магадгүй...\ компаний Монгол талын захирал гэсэн инээд алдсан цагаан залуу Багабандийг тосон ирж үйл ажиллагаагаа танилцуулж байсан. Ерөнхийлөгчийг дагалдаж яваа хүмүүсийнх нь хамт Хайгуулын ангийнхаа амралтын баазад урьлаа. Монголын 2 дахь Эрдэнэт энд сүндэрлэн босох гэж байгаам байна гэсэн ойлголтыг миний бие тухайн үед ойлгож мэдлээ. Эзгүй хээр талд үнэхээр сайхан хот сүндэрлэж олон хүн ажлын байртай болох нь, тэгэхээр энэ Уран ашигтай эд байхнээ гээд сэтгэл өег эндээс хөдөллөө. Сайхан ярианд “цадсан” бид компаний захирал залууг магтсаар явлаа. Гэтэл 500 метр газар яваагүй байхад нутгийн 20 гаран иргэд Ерөнхийлөгчтэй заавал уулзана гээд зам хаагаад зогсож байлаа. Ерөнхийлөгч ч тэдний хүсэлтийг хүлээн авч саатсан юм. Дондог гэж өөрийгөө танилцуулсан өвгөн “Ерөнхийлөгч минь ээ, энэ Уран гэдэг чинь бидэнд хэрэгтэй юмуу. Ийм аюултай хортой зүйлийг заавал ашиглах гээд байх шаардлага байгаамуу? Манай нутгийнхан энэ худгаас ундаалж ирсэн юм\Ойрхон харагдаж байгаа худгийг заасан юм...\. Гэтэл саяхан энэ худагт бог малаа усалтал 200 гаран ямаа үхчихлээ. Энэ компаний удирдлагууд болохоор хайгуул л хийж байгаа гээд байх юм. Хайгуулын явцад ингэж худаг хордоод байгаам чинь Уран ашиглаад ирэхээр яах болж байнаа. Та үүнийг нэг эргэж харж үзээч” гэж гомдоллож байсан юм. Багабанди ч эргэж харна, энээ тэрээ болоод л цааш хөдөлж байсан. 2002 оны үед бас энэ газар 300 гаран бог мал хордож үхсэн мэдээ дуулдлаа. Аймгийн Мэргэжлийн хаяналтын байцаагчид тухайн үед шалгалт хийж байсан санагдах юм. Буянт багт ямаа ийнхүү хордож үхэж байхад хэн ч тийшээ одоогийнх шиг анхаарлаа хандуулдаггүй байжээ. Тэгэхээр энэ Уран бидэнд ашигтай байж таарахуу?

Би бол ямар ч цаг үед Уран хортой гэж л ойлгож эсэргүүцдэг. Хаана ч очсон уулзсан хүмүүстэй хор хөнөөлийг нь ойлгуулах гэж хичээдэг.

 Арева гэдэг энэ компани яах гэж заавал Монголд Уран ашиглах гэж улайраад байгаам. Өөрсдийнх нь үнэн дүр төрхийг илчилж, шүүмжилж, эсэргүүцсэн хүмүүсийг нухчин дарах гэж юунд тэгтлээ улайрдаг болов. Хамгийн сүүлийн жишээ гэхэд л жагсаал цуглаан зохион байгуулсан гэж Туяацэцэг, Ганбаатар... нарыг цагдаа дээр дуудан байцааж байна гэнэ. Бас Арева өөрсдийгөө хамгийн цэвэр, аюулгүй, хоргүй биенэс эрхлэгч гэж хэвлэл мэдээллээр төлбөртэйгээр өөрсдийгөө “өргөмжилж” байгаа нь ариун явдал мөн гэжүү? Монголчууд бидэнд ДОХ-оос илүү аюул тарьж ирээдүйд минь заналхийлж байгаа Ареваг бид Монголоос зайлуулах л хэрэгтэй. Харин Аревагийн оронд жинхэнээсээ хоргүй, аюулгүй бизнес эрхлэж байгаа ком-

паниудаа төр засаг минь дэмжээсэй.

Ареваг өмөөрөөд өмгөөлөөд дэмжээд сайшаагаад магтаад байгаа “шуналтан”-ууд минь үйлийн үр гэж байдгийг санаж нүгэл бага үйлдээч ээ. Үр хүүхдүүдэд минь үлдэх хорвоо учраас зөв л амьдарцгаая л даа. Ареватай нөхцөж энэ зурган дээрх шиг үр хүүхдээр эх орноо дүүргэмээргүй байна ш дээ.  Тиймээс “Арева” мэтийн өөрсдийгөө сайнаар магтуулж хамгаалуулсан баг нөмөрсөн араатнуудыг ЭХ ОРНООСОО ЗАЙЛУУЛЦГААЯ!     

Миний бие Уран, цөмийн хог хаягдлын эсрэг эсэргүүцсээр ирсэн. Цаашид эсэргүүцэх ч болно. Өөрийн бүтээж байгаа “Шилэн тааз” кинондоо эх орноо худалдагсад гадныхантай сүлбэлдэн Уран ашиглаж цөмийн хог хаягдлыг булуулах гэж улайран олзонд шунаж байгаа болон үүнийг эсэргүүцэн тэмцэгчид тэднийг хэрхэн ялан дийлж байгааг бодит амьдралтай тулгуурлан уран сайхны аргаар харуулж иргэдэд үнэн зөв мэдээллийг удахгүй хүргэх гэж байна. 

ҮНЭН ХЭЗЭЭД ЯЛДАГ УЧИР АРЕВА ЯЛДАГДАЖ МОНГОЛООС МИНЬ ЗУГТАХ ЦАГ УДАХГҮЙ ИРНЭ ГЭДЭГТ ИТГЭЛТЭЙ БАЙНА...

ШАВРЫН ГОЛЫН “МАНУФАКТУР”

Дундад зууны үед гар аргаар үйлдвэрлэл эрхэлж амь зуулгаа залгуулахыг мануфактур гэж нэрлэдэг байсан. Хэдэн зуун дамнаж мартагдсан мануфактурын үйлдвэрлэл Монголд одоо ид цэцэглэж байна уу даа гэсэн бодол Говь-Алтай аймгийн Шаврын голоор явж байхад төрж билээ.
Нэрнээсээ эхлээд л алт “үнэртүүлсэн” газар бол яах аргаггүй Говь-Алтай аймаг мөн. Алтаар баян Алтай аймгийн төв Есөнбулаг сумаас 7 км-ийн зайд орших Шаврын гол нь Хантайширын нурууны ар хормой дахь байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн газар аж.
Алтайчууд алт ухах анхны “шав”-аа Засагтхан аймгийн төв Арын хүрээний туурь байсан түүхэн дурсгалт энэ газраас эхэлсэн гэхэд болно. Хэдэн жилийн өмнөөс л Алтайчууд хөлтэй нь хөлхөж, хөлгүй нь мөлхөх шахам Шаврын гол руу цуврах болжээ.

Ургах нартай уралдан машин, мотоцикль, гурван дугуйт хөлгөлсөн хүмүүс Шаврын гол руу уралдан давхилдах нь дайны үеийн киног санагдуулам. Тэд өдөржин мануфактурын хөдөлмөр эрхэлж байгаад оройдоо уулнаас маш урт галт могой бууж байгаа мэт гэрэл цацаруулсаар цуварч ирэх юм. Өдөрт дунджаар 100-200-аад автомашин, 500 орчим хүн энэ газар уралдан очиж сэндийчэн алтаа хайж эхэлдэг. Алт хайгчид хаа дуртай газраа ухаж төнхөнө. Тэдэнд хараа хяналт тавьж байгаа газар гэж бараг л байдаггүй. Дураараа дургиж дун чөмгөөрөө наргиж байгаа эдгээр иргэдийг аймгийн цагдаагийн болон мэргэжлийн хяналтын газрынхан үе үе ирж хөөж гаргадаг ч энэ нь төдийлөн үр дүнд хүрдэггүй юм байна.

Алтны төлөө амиа ч өгөхөөс буцахгүй хүрз, жоотуу, лоом, чулуугаар зэвсэглэсэн хагас “зэрлэгшсэн” нинжа нараас хууль хяналтынхан ч цэрвэдэг гэлцэх нь оргүй биш бололтой. Алт харсан хүн улам л улайран шунадаг гэдэг. Яагаад гэхээр алт хайж 10 метрээс доошгүй гүнзгий нүхэнд шороонд дарагдаж хэн нэг нь амиа алдаж байхад бусад нь түүнийг аврахаасаа илүүтэйгээр тэр газар руу дайран орж тал талаас нь ухаж эхэлдэг гэнэ. Учир нь хүн дарагдсан газраас алт их гардаг гэсэн яриа алт ухагчдыг ийн нинжин сэтгэлгүй болгожээ.

Үзэсгэлэнт Шаврын голыг бөмбөгдүүлсэн мэт сэндийчэн алт хайж байгаа зарим иргэдтэй уулзаж сэтгэгдлийг нь сонслоо.

Есөнбулаг сумын иргэн Х.Цэцэгмаа: -Амьдрал хэцүү байна ш дээ, дүү минь. Өлбөрч үхэхгүйн тулд алт ухаж сууна даа. Манайх 3 оюутан хүүхэдтэй. Тэдний төлбөр, хувцас, хоол хүнс гээд зарлага их гарах юм. Тэгээд л арга ядаад алт ухаж байна даа. Байгалийн хишгийг голж болохгүй ээ, хөөрхий. Өдөрт зардлаа хасаад 30-40 мянган төгрөг олж байнаа. Болж л байна.

Улаанбаатар хотын иргэн Ц.Батбилэг: -Төр засаг биднийг харж хандахгүй байна ш дээ. Гудамжинд гарч гуйлга гуйлтай биш. Тэгээд л 1000 шахам км газар туулж байж энд ирж алт ухаж байна. Заримдаа цагдаа нар нь ирж хөөх л юм. Энд ч уг нь газар газраас ирсэн 1000 хол давсан хүмүүс байдаг байсан. Саяханаас Чандмань, Бигэрт алт гарсан гээд ихэнх нинжа нар тийшээ явчихлаа. Хүн цөөрөөд ч тэр үү сүүлийн хэд хоногт алтны олдоц сайн байнаа.

Баянхонгор аймгаас ирсэн М.Цэрэндорж: -Ах нь олон жил алт ухаж амь зуулгаа залгуулж байна даа. Алт ухсан хүн баяждаггүй юм ш дээ. Гэхдээ өр өглөгөө дарж болгоод л байдаг. Бас өлсгөхгүй, цангуулахгүй, дааруулахгүй, хоосон хонуулдаггүй ажил даа. Би өчигдөр яг энэ газраас/нурах дөхсөн 10-аад метр нарийхан ухсан нүхийг заалаа.Сур/ бух олоод бөөн баяр явж байна. Алт олоод архиар угаахгүй бол болдоггүй юм. Нэг ёсондоо газар лусдаа баярласанаа илэрхийлж архиар өргөл өргөдөг л дөө. Ахынх нь олзыг энэ хүмүүс/Хэдэн согтуу залуучуудыг заав.Сур/ одоо хүртэл мялааж байна даа.

Цогт сумын иргэн Ө.Улаанаа: -Томчууд дээгүүрээ эх орноо худалдаад хуваагаад идэж байгааг хэн хүнгүй л харж байгаа биз дээ. Бид бас амжаад газраа ухаж баяжмаар байна ш дээ. Болно биз дээ. Энэ газар хэдэн жилийн өмнө ямар гоё үзэсгэлэнтэй газар байсан гэж сананаа. Одоо ч дайны талбар шиг л харагдаж байгаа биз. Энд тэнд ухсан нүх, сэндийчсэн газар. Бас орилж хашгирсан согтуу хүмүүс, алт булаалдаж амиа ч өгөхөөс буцахгүй хэрэлдэж зодолдож байгаа авгай хүүхнүүд аймаар харагдаж байгаа биз. Яг үнэндээ амьдрал ийм л байна ш дээ. Ухсан сэндийчсэн газраа нөхөн сэргээе гэсэн бодол төр түшиж байгаа томчуудад байдаг юмуу. Хааяа зурагт үзэж байхад төдөн сая төгрөгийг нөхөн сэргээлтэнд зарцууллаа гээд л ярьж байх юм. Гэтэл тэр нөхөн сэргээлт нь хэн нэгэн даргын халаас руу ороод байгаа нь ойлгомжтой л доо.

13 настай Ж.Ану: -Би аав, ээжтэйгээ хамт алт ухдаг юм. Заримдаа ч алт гайгүй л олдох юм. Зарим өдөр юу ч олдоггүй ш дээ. Аав алт олохоороо архи уучихаад байх юм. Тэгээд л ээж бид 2 дагаж явдаг. Энэ хүмүүс заримдаа алтаа булаацалдаад аймаар зодолддог.

Ховд аймгаас ирсэн Х.Одгэрэл: -Биднийг бага байхад аав ээж, өвөө эмээ гээд л настай хүн болгон байгаль эх дэлхийгээ хайрлаж хамгаалж бай гэж зааж сургадаг байсан. Бид ч тэднийхээ үг сургаалиар явдаг байсан. Гэтэл одоо бид үр хүүхэддээ байгаль эх дэлхийгээ хайрлаж хамгаал гэж зааж зөвлөхөөсөө илүүтэйгээр тэднийх алт ухаад баяжиж байна. Та нар хамт явж алт ух гээд л үр хүүхдүүдээ дургүй байхад нь загнаад л дагуулж газар сэндийчүүлж байна. Бид өв уламжлалаа мартаад ингэж л хүүхдүүдээ байгаль эх дэлхийтэйгээ буруугаар харьцахыг зааж байна. Хэрэв бидэнд ажил олддог бол юу гэж ийм “нүгэл” үйлдэхэв дээ. Үүнийг төрийн түшээд бодолцож байгаа байлгүй дээ. Тэр Их хурлын гишүүд чинь бидэнтэй уулзахгүй юм билээ. Бодвол гуйлга гуйна гэж айдаг биз.

Шаврын голд алт ухаж амьжиргаагаа залгуулж байгаа хүмүүс ийн ярьж байна. Тэд зуны халуун, өвлийн хүйтэн, хаврын хавсарга, намрын сэрүүнийг үл ажран алтаа хайж ухсаар. Зарим нь амь насаа алдсаар л байна. Үүнийг аймаг орон нутгийн удирдлагууд мэдсэн ч мэдээгүй царайлан суугаа нь хачирхалтай. Мануфактурын үйлдвэрлэл эрхлэн амь зуулгаан залгуулж нинжа нэрийг авсан алт ухагчдыг төр засаг анхааралдаа авч холбогдох хууль дүрмээ хурдхан боловсруулмаар байгааг Шаврын голын алт ухагчидтай уулзаж байхдаа бодож явлаа.

“Бид хөгжиж байна, удахгүй Азийн бар болно” гэж зарим эрхэмүүд цээжээ дэлдэж байх юм. Гэтэл ард иргэдийн багагүй хувь нь Мануфактурын аргаар амь зууж байгааг эх оронч дүр эсгэсэн түшээд анзаарч байна уу гэдгийг эргэн сануулмаар байна.
Нийтэлсэн Д.Одбаатар

ОЮУ ТОЛГОЙД САНААРХСАН “АХ” НАР ГОМДОЛЛОЖ ЭХЭЛЛЭЭ

“-Нэгэнт цагт дэлхийн талыг эзэлж байсан Монголын харьяанд Орос улс орж Их гүрний нэгэээхэн хэсэг Алтан Ордны Улсад Оросууд татвар төлсөөр ирсэн. Харин 20 дугаар зууны эхэн үеэс цаг үе өөрчлөгдөж Монгол улс Оросын ивээлд орж Оросуудад татвар төлж ирсэн нь нууц биш юм" гэсэн нийтлэлийг Оросын нэр хүнд бүхий "Утро" сонинд тавьжээ. Монгол улс Оросын нөлөөний улс байсаар байгаа атлаа Оросуудад өгөх ёстой зүйлээ өгөхгүй бултаад, Канад, Хятадуудтай илүүтэй харьцаад байгаа нь шударга бус бөгөөд Оросуудад одоо ч Монголыг барьцаалаад, авах ёстой юмаа авах боломж бий хэмээн Орос нийтлэгч үзэж буй аж. Газрын баялаг арвинтай Монголын баялгийг ашиглахад Орос улсад дэмжлэгтэй хандана хэмээсэн амлалтын улмаас Монголоос хуучин ЗХУ-д төлөх ёстой 10 тэрбум долларын өрийг хүчингүй болгож өгсөн атал Оросуудын гол сонирхож байсан Оюу толгой, Таван толгойн ордуудад өөр улс хөрөнгө оруулалт хийж бусдын гарт очих болоод байна. Оюу толгойг авч буй Айванхоу Майнз хэмээх Канадын компанийн ард Хятадууд байгаа ба үүгээрээ Ар Монголыг Өвөр Монголын нэгээхэн хэсэг гэж үздэг үзлээ илэрхийлж байна гэсэн утга авцалдаа муутай санааг уг нийтлэлд оруулжээ. Сүүлийн үед бараа нь байтугай сураг нь бага сонсогдоод байх болсон Оросын төрийн тэргүүнүүд Путин, Медведев нар дараалан Монголд айлчилсан нь үнэн. Гэхдээ албан ёсны мэдээгээр Орос Монголын харилцааг сайжруулах, Оросын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүүлэх асуудлыг ярилцсанаас бус яг Оюу толгой, Таван толгой гэсэн тодорхой асуудлыг ярилцаагүй юм. Энэ Орос нийтлэгч чухам ямар эх сурвалжаас мэдээ авч ийм барин тавин ярьж байдаг юм болоо? Нийтлэлд цааш нь өгүүлэхдээ ямартай ч гэсэн Монголчууд баялгийг нь сонирхсон улсуудын өрсөлдөөн дээр сайн тоглож байна. Яахав юм нэгээрээ дуусахгүй Монголд газрын баялгаа ашиглах бизнес дөнгөж эхэлж байна. Одоо Оросуудад Монголчуудтай тоглоод байх хөзөр бага байна. Өрийг нь цайруулчихсан. Харин ЗХУ задарсанаас хойш бий болсон 180 сая долларын өр бас байна. Саяхан Орос Монголын хамтарсан Төмөр замын газраас Оросын Засгийн Газраас 1.5 тэрбум доллар хүссэн ба энэ нь Таван толгой руу төмөр зам татахад зориулагдах аж. Үүнээс гадна Монголын Засгийн Газар Оюу толгойн 34 хувийг эзэмшиж буй ба үүнийгээ санхүүжүүлэхэд 800 сая доллар хэрэгтэй. Харин энэ хөрөнгийг хаанаас яаж гаргах нь тэдний хувьд их л хүнд байх учир Оросууд үүнд нь оролцож болох юм. За ямар ч байсан Монголчууд Оросын бизнесийн сонирхолыг цаашид хаагаад байх юм бол бид өр цайруулах асуудлыг шийддэг Парижийн клубт хандан 180 сая долларын өрөө нэхэн авах шаардлага гарна. Энэ нь нэг их мөнгө биш боловч Монголын хувьд ч бас томоохон асуудал болно доо гэжээ. Нийтлэлийн гарчигнаасаа авахуулаад зохиогч бичиж эхлэхдээ үнэхээр л дээрээс харсан, татвар хураагчийн байр суурьнаас асуудлыг хөндөх мэтээр оролдсон боловч төгсгөлрүүгээ тэрвээр үнэндээ бодит байдалтай эвлэрсэн хоёр улсын хооронд эрх тэгш харилцаа бий болж байгааг хүлээн зөвшөөрсөн нь илт харагдаж байна. Түүхийн уртад бид хэн хэнээсээ ил далд байдлаар татвар авсаар иржээ. Одоо харин цаг үе өөр болж чухам хэн нь хэндээ татвар төлөх ёстой, хэн нь хэндээ өртэйг тодорхойлоход тун төвөгтэй. Тэгэж ярих юм бол Монголчууд байгаагүй бол Русь хэмээх өчүүхэн бүдүүлэг славян омог хэзээ ч улс байтугай их гүрэн болж чадахгүй байсан гээд л... маргаж гарна биз дээ. Тиймээ одоо маргаад яахав. Цаг үе өөр болж, асуудал байвал шинэлэг сэтгэхүйгээр хандацгаая. "Их өр" гээчийг тэглэснээс хойш хоёр улсын хоорондын харилцаанд шинэ дэвшилтэт үе эхэлсэн гэж үзэж болох ч Орос нийтлэлчийн өөрийнх нь хэлсэнээр Оросуудаас биднийг "барьцаалаад " байх зүйл үнэндээ үгүй шахам болж ямар нэгэн асуудлыг бараа сүр барьцаа шахалтаар бус харин олон улсын хууль журмын дагуу шийддэг болж байгаа нь хоёр улсын хоорондын харилцаанд гарч буй хөгжлийн тодорхой ахиц юм.