ӨРӨВДМӨӨР ӨВӨРМОНГОЛ ОХИН

Өвөрмонголын тэрслүү үзэлтэн Батзангаагийн тухай сонссон хүмүүс нэлээд байдаг байх. Өвөрмонголчуудаа өмөөрч үг хэлж дуугарсаныхаа төлөө Хятадуудад адлагдсан энэ эр өдгөө Хятадын шоронд хоригдож байна. Тэр үнэнийг олохын тулд тэмцсэн ч хүчин мөхөсдөхдөө арга ядан мах цусны тасархай Монголчуудаа бараадахаар шийдэн Монгол орон руу тэмцэн тэмцэн зүтгэсээр ирсэн. Өнгөрсөн 5-6 жилийн хугацаанд Батзангаа маш их зовлонг туулсан гэхэд болно.

Батзангаагийн зовлонт амьдралыг нуурандаа үүрэлцэж яваа түүний 14 настай охины тухай өнөөдөр хэн ч дурсахгүй байна. Насандаа баймгүй сэтгэлийн шаналанг амссан энэ Өвөрмонгол охинг өөрийн эрхгүй өрөвддөг юм, би.

Тэрслүү үзэлтэн тэмцэгч аавыг нь Хятадууд байнга л орчлонгийн муу хүн мэтээр цоллон дуудах нь охинд ямар хэцүү байгааг хэн ч мэдэхгүй. Хатуу чанга дэглэмтэй Хятадын шоронд хоригдож байгаа аавынх нь төлөө санаа зовних ээжийгээ, аавыгаа эрэн нэхэх 4 настай дүүгээ, бие нь муу ч хүүтэйгээ уулзчих юмсан гэж дээрэнгүй Хятад харгалзагч нарыг царайчлах эмээгээ харах бүрийдээ охин нэгийг бодон хэрсүүжиж суугаа байх.

Түүнийг 8 настай байхад Хятадын цагдаа нарт хөөгдөж туугдаж мөрдөгдөж байсан аав нь ээжийнх нь хамт Монголд “нууцаар” авчиржээ. Тэд ирэнгүүтээ Монголд байгаа НҮБ-ын Дүрвэгсэдийн асуудал эрхэлсэн хороонд хандаж улстөрийн орогнол хүссэн байна. Аавынх нь зорин зорин ирсэн амгалан диваажингийн орон нь илүү их айдас түгшүүртэй байна гэдгийг охин яаж төсөөлөх билээ. Хөлсөлж байгаа байрных нь хаалгыг Монголын цагдаа нар тогших бүрийд охин айж бүлтэгнэж суусан нь мэдээж. НҮБ-ын ажилтнууд аавыг нь Хятадын цагдаа нарт тушаан ээж охин хоёрыг ч аавтай нь цуг хорин, хоригдож байгаа буудлыг нь цагдаа нар давхар хамгаалж байгааг харсан охины зүрх сэтгэл ямар байх нь ойлгомжтой.

Үеийнх нь хүүхдүүд аав ээждээ эрхлэн наадаж байхад Батзангаагийн охин аавыг минь яачих бол гэж айдаст автан аав ээжийгээ ажиглан нүдэндээ гуниг хуруулан суудаг нь мэдээж.

4 жилийн өмнө Батзангаатай утсаар холбогдож ярилцлага авч байхад тэрээр охиныхоо тухай “-Охин минь сургуульд сурч байна. Өвөрмонголын болон Хятадын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр намайг байнга муулж элдвээр ярьж бичиж байна. Охин минь энэ бүхнийг сонсоод дотроо яаж шаналж байгааг би мэдэхгүй байна ш дээ. “Миний охин яаж байна” гэж би асууж чадахгүй байна. Миний 9 настай охин болоод бид бүгдийн паспортыг хураан авсан. Намайг гэмт хэрэгт сэжиглэгдэн паспорт хураан авч болох ч миний эхнэр, охины бичиг баримтыг хураан авна гэдэг нь ямар ч эрх зүйн үндэс байхгүй” гэж ярьж санаа алдаж байсан.  

Ямар ч буруугүй хэрнээ айдас зовлон гэсэн олон “аймшигт” учирлуудтай өдөр бүр учирж байгаа энэ Өвөрмонгол охины өрөвдөлт тавиланг хараад зүрх шимширч сууна. Хэн ч өнөөдөр түүний зовлонг анзаарахгүй байгаа нь мэдээж.

Удахгүй, тун удахгүй сайхан цаг ирж миний дүү аав, ээж, дүүтэйгээ элэг бүтэн амьдарч айдас түгшүүргүй инээд хөөрт умбаж сайхан амьдарна гэдэгт итгэж яваа шүү...

 

ФЭЙСБҮҮК ДАХЬ “ОЮУ ТОЛГОЙ”-Н ХУУДСАНД НЭГДЭХЭЭСЭЭ ТАТГАЛЗАХЫГ МОНГОЛЧУУДДАА УРИАЛЖ БАЙНА

Би сэтгүүлч мэргэжилтэй жирийн л нэг МОНГОЛ иргэн. Өдрөөс өдөрт сүйрч байгаа газар нутгаа харан харамсан халаглаж явдаг нэгэн. Тиймдээ ч байгаль эх дэлхийгээ аврахын тулд өөрийн чадлаараа мод тарьсаар явна. Тарьсан модныхоо тоогоор дэлхий ээжээ баярлуулж яваа гэж өөртөө итгэсэн миний бие “Оюу толгой”-г эзэгнээд байгаа Рио Тинто компаний тухай уншаад “ёстой л мэл гайхаж цэл хөхөрсөн” дөө. Уг нь би бусдын л адил “Оюу толгой” гэж саалийн үнээтэй боллоо, удахгүй Монгол орон минь “Оюу толгой”-хоо ач буянаар Азийн бар улс болохнээ гэж бардамнал тээж явсан юм. Гэтэл миний энэ гэгээн хүсэл мөрөөдлийг “Рио Тинто”-н тухай үнэнийг өгүүлж булай булхайг нь илчилсэн мэдээлэл “тас цохиж” хаясан даа.

5 тивийн 50 гаруй оронд цайр, төмрийн хүдэр, нүүрс, уран, зэс, алт, титан, давс, алмаз олборлон 30 гаруй төрлийн бизнесийн үйл ажиллагаа явуулдаг нийт 67,930 ажилтантай, дэлхийн хамгийн өндөр үнэтэй компаниудын дөрөвдүгээрт жагсдаг энэ компанийг 1989 онд Папуа Шинэ Гвинэй улсын иргэд эсэргүүцэж улмаар эсэргүүцэл даамжирсаар иргэний дайн болж 12 000 хүн амиа алдсаны дараа Рин Тинто тус улсаас гарсан ч Папуа Шинэ Гвинейн хэсэг хуульчид Рио Тинтог тус улсын Засгийн газартай хамтран байгаль орчинд ноцтой хохирол учруулсан төдийгүй хүний эрхийг ноцтой зөрчин аймаглан устгах ажиллагаанд оролцсон гэж АНУ-ын шүүхэд гомдол гаргаад одоог хүртэл хэрэг нь шийдэгдээгүй явж байгаагийн сацуу Индонез улсын баруун Папуа гэдэг газарт нутгийн иргэдийн шүтээн болсон Грасберг уулыг сүйтгэж байжээ. Иргэд байгалиа хамгаалж “Рио Тинто”-гийн эсрэг бослого гаргах үед цэрэг армийг нь өмнөөс нь босгож, мөргөлдөөн үүсгэж байсан байна. Учир нь “Рио Тинто” тус улсын армийг санхүүжүүлдэг байжээ. Мөн Мадагаскарт  нутгийн иргэдийг нүүлгэн шилжүүлж, Засгийн газартай нь хуйвалдаж газрыг нь хямдхан авсан. Индонезийн Келиан алтны уурхайг тус компани нь ажиллуулж байх явцдаа байгаль орчныг нь дээд зэргээр бохирдуулж, эсэргүүцсэн иргэдийг цэрэг цагдаагаар айлган сүрдүүлсэн. Бразилд жирийн нэг иргэн уурхайн талбайд орж ирснийх нь төлөө буудаж байсан гэх зэрэг “алуурчин” компаний тухай муу мэдээллүүд ар араасаа хөвөрсөөр. Эрх баригчид мэдсээр байж “уул уурхайн зэвүүн мангас”-т “Оюу толгой”-оо өгчихлөө. Бидний хамгийн түрүүнд хийж чадах тэмцэл бол “Оюу толгой”-н пэйжид нэгдэхгүй байхыг бие биеэндээ уриалан дуудах. LIKE даран нэгдсэн хүмүүс нь түүнээсээ татгалзах. “Оюу толгой”-н LIKE-с татгалзахад ердөө л НЭГ секунд зарцуулагдана. Тиймээс та “Оюу толгой”-н LIKE-с татгалзсанаараа эх орон, газар шороо, байгаль орчныхоо төлөө тэмцэж байна гэсэн үг. Ирээдүй хойч үеийнхээ төлөө, Монгол орныхоо баялагт Монголчууд бид эзэн суухын төлөө, газар нутаг, байгаль орчноо хамгаалахын төлөө бүгдээрээ “Оюу толгой”-н LIKE-с татгалзая.

ЖИРИЙН СЭТГҮҮЛЧ МИНИЙ БИЕ ДӨНГӨЖ САЯ “ОЮУ ТОЛГОЙ”-Н ФЭЙСБҮҮК ХУУДСАНД НЭГДСЭН БАЙСНААСАА ТАТГАЛЗЛАА.

МОНГОЛ УЛСЫН ИРГЭН ТА Ч БАС ТАТГАЛЗААРАЙ. ЭНЭ БОЛ БИДНИЙ ЭХ НУТГАА ГЭСЭН ТЭМЦЭЛ ЮМ ШҮҮ...

ХАЙРТАЙ ЭЭЖДЭЭ ХҮҮ ЧИНЬ ХАНИА ДАГУУЛААД ИРЛЭЭ

Шоронгийн хүйт даасан өрөөний ханан дээр эмэгтэйн зургийг харандаагаар татлан зурж байгаа залуу үйлдсэн хэрэгтээ гэмшин “...Хайртай ээждээ хүү  чинь ханиа дагуулаад ирлээ. Есөн хүслийг тэгшлэх ерөөлөө хайрла даа, ээж минь...” хэмээн гуниглан дуулна. Мансуурах донд автсан залуу өөрийнх нь гаж зуршлыг болиулах гэж аргадан ятгаж байгаа ээжийгээ тагтан дээрээс санамсаргүйгээр “нисгэн” амь насыг нь егүүтгэсэнийхээ төлөө ийнхүү шоронд шаналан хайртай ээжийнхээ хөргийг сэтгэлээсээ зурж гэмшин суугаа нь энэ аж. Шоронгийн дээрэнгүй хянагчид залуугийн үйлдэл таалагдаагүй нь мэдээж. Тэр ханан дээрхи зургаа арилгахыг шаардан элдэв үгээр доромжлон залууг тамлан зодно. Хүнийг тамлаж тарчлааж байж сэтгэлийн таашаал авдаг хянагч, залуугийн зурсан зургийг арилгана. Энэ бүхний эцэст залуу судсаа ханан эцсийн дусал цусаа шавхан  хайртай ээжийнхээ хөргийг цусаараа зурж амиа алдана. Үнэнийг эрэлхийлэн өөрийгөө золиосолсон эрэн сурвалжлагч Жаргал энэ бүхнийг ажиглан ээлжит дуулиант нийтлэлээ “сэтгэлдээ” тэрлэн сууна.

Энэ бол “Гэрэлт медиа” группын нэг ангийн уран бүтээлч залуусын хийсэн “Хязгааргүй” уран сайхны киноны хэсэг юм. Энэ киноны нээлтэнд уригдаж үзэх завшаан тохиосны хувьд киноны тухай хэдэн үг тэрлэхээр шийдсэн минь энэ.

Миний бие сэтгүүлч  тэр дундаа эрэн сурвалжлагч сэтгүүлч гэсэн “сэтэр”-тэй болсоноос хойш энэ киноны Жаргалын амьдарлаар амьдарсаар яваа гэхэд нэг их дэгсдүүлсэн болохгүй байхаа. 

Сэтгүүлчид худалдагдсан, үнэнийг гажуудуулдаг, худал мэдээлдэг гэсэн “муу” нэрээр цоллуулдаг ч гэсэн бидний дунд Жаргал шиг амь амьдралаа золиослон үнэний төлөө тэмцдэг сэтгүүлчид бас бий гэдгийг Жаргалын дүр харуулж чадлаа. 

Жаргалын дүрийг бүтээсэн Пүрэвжав нь сэтгүүлчдийн гал тогоонд 10-аад жилийг өнгөрүүлсэн болохоор тэр энэ дүрийг үзэгчдэд “нааж” чадлаа. Жаргалын гэргий үнэхээр л эр нөхрийнхө ажлыг ойлгож түүнийг дэмждэг найдвартай ар тал гэдгийг жүжигчин Цэнд-Аюуш гайхалтай харууллаа. Жаргалын гэргийн дүрийг харж суухдаа ээж минь миний төлөө яг ингэж зовж шаналж нулимс дусаан “-Миний хүү хэзээ болтол ингэж явах юм бэ? Намайг амьдад минь хэн нэгэнд алуулж дээлтэй минь битгий хатаачихаарай. Ер нь наад ажилаа боливол яаасым, миний хүү” хэмээн суусан төрх нь харагдаж билээ. 

Гармаа\Б.Гарамханд\ найзын бүтээсэн хүнтэй хүн ёсоор ханддаг энэрэнгүй хурандаагийн дүр, Доогий\М.Дорждэрэм\ найзын бүтээсэн авилгач сайдын юу ч хйихээс буцахгүй “хүн хог” дүр гээд бүгд л үзэгчдэд ухаарал өгч нэгийг бодогдуулсан гэхэд эргэлзэхгүй байна. Уугнаа\Э.Ууганбаяр\ найз энэ кинонд гайхалтай дүр бүтээсэн байна лээ. Найздаа биечлэж чадаагүй баяр хүргэлтийг цахим ертөнцөөр хүргэж байна. Тэр шоронгийн увайгүй харгалзагчийн дүрийг  “тултал” гаргасан байна лээ. Уугнаагийн бүтээсэн дүрийг харж суухдаа Дамчаа гуайн залгамж халаа тасраагүйм байна гэж бодож байснаа нуух юун. Эхнэрийнхээ нууц амрагийг егүүтгэн “Амьдрал гэгээн байдаггүй юм...” хэмээн гуниглан хашгирах Цэрэнболдын дүр ч үзэгчдэд олныг ойлгуулж чадлаа.

“Хязгааргүй” үнэхээр хязгааргүйгээр сэтгэж хийсэн кино болжээ.

Үнэний төлөө явж эрэн сурвалжлах чиглэлээр хэд хэдэн материал бэлдэж түүнийхээ төлөө хуулийнханд дуудагдаж, Хятадуудад доромжлуулж, хараалгаж зүхүүлж явсан надад Жаргалын дүр эрч хүч, урам зориг нэмлээ.

 “Хязгааргүй”-г үзээд гарсаны дараа үнэхээр эрч хүч нэмсэн шүү. Эрэн сурвалжлагч сэтгүүлчийн ээдрээтэй амьдралыг олонд гаргаж дэлгэцийн бүтээл болгож чадсан найзууддаа туйлаас их баярлалаа.

“Хязгааргүй”-г үзээрэй.

Үзэгч та “Хязгааргүй”-гээс нэг л тийм үгээр хэлэхийн аргагүй сэтгэлийн таашаал авна шүү...   

РИО ТИНТО ТҮҮХЭНДЭЭ АНХ УДАА МОНГОЛ БҮСГҮЙ С.ГАНТУЯАД ЯЛАГДЛАА

Өнөөдөр “ЭХ ОРОНЧДЫН ӨДӨР”. Энэ өдөр С.Гантуяа гэдэг эх оронч бүсгүйн тухай бичихээр үзэг цаас нийлүүлж сууна. С.Гантуяаг танихгүй хүмүүс олон учир ихэнхи нь “Чи бас юун эх оронч С.Гантуяа гэж яриад эхлэв” хэмээн гайхаж магад. Тиймээ гайхах нь аргагүй. “Битүү морь” С.Гантуяаг хүмүүс “Үйлдвэрчиний эвлэлийн” тодотголтой УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатарын дүү гэхээр андахгүй. Бас “Оюу толгой”-г шүүхдээд ялсан бүсгүй гэхээр бүүр сайн таниж байгаа байх. С.Гантуяа бүсгүйн тухай бичихээр “Оюу толгой”-н тухай бичих нь мэдээж. Би “Оюу толгой”-г бичихийн тулд Рио Тинто гэх Дэлхийн хамгийн баян компаний тухай сайн мэдэх хэрэгтэй боллоо.      

2011 онд Рио Тинто Монголд орж ирж байжээ. Тэр үед С.Гантуяа эдний шалгуур өндөртэй шалгалтуудыг 3 сарын турш өгч байж 2 Монголын хамт гурвуулаа Рио Тинтогийн өндөр босгыг давж чаджээ. Рио Тинто С.Гантуяа ба түүний нөхдийг манай компаний анхны бөгөөд сүүлийн Монгол ажилчид гэж ярьдаг байсан гэнэ. Байгуулагдаад 141 жил оршин тогтнохдоо 5 тивийн 50 гаруй оронд цайр, төмрийн хүдэр, нүүрс, уран, зэс, алт, титан, давс, алмаз олборлон 30 гаруй төрлийн бизнесийн үйл ажиллагаа явуулдаг нийт 67,930 ажилтантай, дэлхийн хамгийн өндөр үнэтэй компаниудын дөрөвдүгээрт жагсдаг үндэстэн дамнасан том корпорацид гадаад харилцааны мэргэжилтэн гэсэн албанд тохоон томлигдсондоо С.Гантуяа сэтгэл хангалуун байсан нь мэдээж.

С.Гантуяаг ажилд ороод удаагүй байтал Рио Тинто “Оюу толгой” компанийг удирдахаар боллоо. Монгол ажилчидаа “Оюу толгой” руу шилжүүллээ. С.Гантуяа “Оюу толгой”-д төслийн хэлтсийн менежэр гэсэн ажлыг эрхлэх болж. Эрхэлсэн ажилдаа цаг үргэлж хариуцлагтай хандаж үнэнч ажилладаг байсан тэр Рио Тинтогийн болох болохгүй алдаа дутагдлыг шууд л түс тас удирдлагууддаа хэлдэг боллоо. Тэд эхэндээ С.Гантуяагийн үгийг анхааралтай сонсдог байсан ч сүүлдээ С.Гантуяа болон хамт ажилладаг монгол эмэгтэй хоёрыг “тэмцэгчид” гэж хочилдог болж. Бусад улс орнуудад үйл ажиллагаагаа явуулахдаа хууль дүрмийг нь зөрчиж тухайн орны иргэдийг үл тоон цалин хөлсийг нь багаар өгдөг энэ л жишгээрээ Монголд үйл ажиллагаагаа явуулж байгааг харсан С.Гантуяа энэ бүх “давруу зангаа” засахыг нь сануулан хэлдэг байсныхаа төлөө “тэмцэгч” хочтой болж. Тэр гэхдээ өөрийнхөө төлөө бус хамт ажиллаж байгаа Монголчуудынхаа, эх орныхоо төлөө нэг ёсондоо та бидний өмнөөс үгээ хэлдэг байжээ.

Мэдээж хүссэнээ хийж чаддаг Рио Тинтогийн удирдлагуудад С.Гантуяа аюултай санагдсан байх. Тиймээс тэд С.Гантуяаг шууд л ажлаас халах төлөвлөгөө боловсруулж эхэлсэн бололтой. Тэд С.Гантуяагийн дотоод цахим хаягийг байнга хаадаг болсоныг тэр мэдэлгүй миний хаяг яагаад болохгүй байгаам болоо хэмээн гайхширан IT-ийнхэндээ хандахад тэд ирээд л янзлаад өгдөг байж. Гэтэл нэг өглөө ажилдаа иртэл цахим хаяг нь яагаад ч ажилладаггүй гэнэ. Бас л дуудлага өглөө. Гэтэл ирсэн инженер залуу “Таны хөдөлмөрийн гэрээ дууссан юм бишүү. Энэ удаад компаний дотоод сүлжээг хянаж зохицуулж байдаг төвөөс таны бүх зүйлийг хаасан байна. Миний мэдлээс давж” гэж хэлжээ. Энэтхэгт байдаг төвөөс нь өөрийнх нь бүх цахим мэдээллийг хаасанг мэдэж дуулаад гайхан сууж байтал гадаад дарга нарынх нь нэг нь орж ирсэнээ чанга дуугаар “Бидний дундаас хэн нэгэн маань тэмцэл хийх гэж байгаам байна. Тиймээс бүгдээрээ яаж сөрөг арга хэмжээ авч болох талаар ярилцацгаая” гэж хэлээд гадаад зөвлөхүүдээ дагуулан оджээ.

Энэ ярианаас л С.Гантуяа өөрийг нь “Ардын дайсан” болгох гэж байгааг ойлгоод бүх үйл явдлыг болон гадаад ажилтан Монгол ажилчдын цалин хөлсний ялгаа, Рио Тинто Монголын хууль дүрмийг зөрчиж байгаа тухайг Монгол ажилчиддаа бичээд тараачихжээ. С.Гантуяа бичсэн зүйлийнхээ доор нь “МОНГОЛЧУУД БИД ЭВТЭЙ БАЙХДАА ХҮЧТЭЙ” гэдэг үгийг тэрлэчихсэн гэдэг. Иргэний дайн хүртэл дэгдээж хүн ардыг аймаглан устгаж байсан Рио Тинтогийн удирдлагуудад “МОНГОЛЧУУД БИД ЭВТЭЙ БАЙХДАА ХҮЧТЭЙ” гэдэг үг эмзэг тусч шууд л С.Гантуяаг шалтгаангүйгээр ажлаас нь халах нь тэр. Эрхэлсэн ажилдаа алдаа гаргаж хариуцлагагүй хандаж байгаагүй тэр ямар ч шалтгаангүй ажлаас халагдсандаа гайхан үнэн зөвийг нь олж өгөхийг хүсэн шүүхэд хандлаа.

Энэ үед С.Гантуяаг дэмжих нэг хэсэг байхад эсэргүүцэгчид ч бас байсан. “Ах нь С.Ганбаатар болохоор энэ ингэж яваа юм” гэж хардагдах бол энгийн үзэгдэл. Гэхдээ С.Гантуяа үнэнийг олохын тулд хэзээ ч нэр нөлөөтэй УИХ-ын гишүүн ахаараа бамбай хийгээгүй гэдэг. Ахыгаа ч энэ үйл явдалтай хутган оролцуулахыг хүсээгүй учраас тэр “иргэн С.Гантуяа” нэрээр явахыг эрхэмлэжээ.

1989 онд Папуа Шинэ Гвинэй улсын иргэд эсэргүүцэж улмаар эсэргүүцэл даамжирсаар иргэний дайн болж 12 000 хүн амиа алдсаны дараа Рин Тинто тус улсаас гарсан ч Папуа Шинэ Гвинейн хэсэг хуульчид Рио Тинтог тус улсын Засгийн газартай хамтран байгаль орчинд ноцтой хохирол учруулсан төдийгүй хүний эрхийг ноцтой зөрчин аймаглан устгах ажиллагаанд оролцсон гэж АНУ-ын шүүхэд гомдол гаргаад одоог хүртэл хэрэг нь шийдэгдээгүй явж байгаагийн сацуу Индонез улсын баруун Папуа гэдэг газарт нутгийн иргэдийн шүтээн болсон Грасберг уулыг сүйтгэж байжээ. Иргэд байгалиа хамгаалж “Рио Тинто”-гийн эсрэг бослого гаргах үед цэрэг армийг нь өмнөөс нь босгож, мөргөлдөөн үүсгэж байсан байна. Учир нь “Рио Тинто” тус улсын армийг санхүүжүүлдэг байжээ. Мөн Мадагаскарт  нутгийн иргэдийг нүүлгэн шилжүүлж, Засгийн газартай нь хуйвалдаж газрыг нь хямдхан авсан. Индонезийн Келиан алтны уурхайг тус компани нь ажиллуулж байх явцдаа байгаль орчныг нь дээд зэргээр бохирдуулж, эсэргүүцсэн иргэдийг цэрэг цагдаагаар айлган сүрдүүлсэн. Бразилд жирийн нэг иргэн уурхайн талбайд орж ирснийх нь төлөө буудаж байжээ. Энэ нь иргэдийг айлгах, уурхай руу оруулж ирүүлэхгүй байх зорилготой байсан гэж яригддаг ийм л гүрэн дамнасан “дээрэмчинтэй” С.Гантуяа бүсгүй тэмцэж эхэлсэнд айж эмээх болгоомжлох хүмүүс олон байсан гэдэг. Тэд сайн санасандаа С.Гантуяагийн зоригтой алхамыг болиулах гэж оролддог байж. Гэтэл тэр үнэнийг олохын тулд зорьсон зорилгоосоо ухралгүйгээр тэмцлээ үргэлжлүүлсээр байлаа.

С.Гантуяагийн Рио Тинтотой хийсэн тэмцлийг би Тян Ань Миний талбайд орж ирж байгаа танкуудыг эсэргүүцэн хоёр гартаа дарцаг барин замыг нь хаан зогсох залуутай зүйрлэмээр санагдсан. Яагаад гэхээр Рио Тинто иргэний дайн дэгдээж, ард түмний эсрэг цэрэг цагдааг нь босгож, гэмгүй иргэнийг хүртэл буудаж байсан туршлагаа давтвал гар нүцгэн, эрх мэдэлгүй бүсгүйд аймаар санагдах нь аргагүй биз дээ. Гэхдээ тэр үнэнг олохын тулд бүхий л амьдралаа золиосолсон гэхэд болно. Үүнийхээ үрээр тэр ялж чадсан.

141 жилийн турш байнга ялж байсан Рио Тинто түүхэндээ анх удаа ялагдал амсах нь энэ. Тэдэнд С.Гантуяаг буруутгах үндэслэл байсангүй бас түүнийг буруутгах баримт олох гээд ч чадсангүй. Арга ч үгүй биз. С.Гантуяа эднийд “данс”-тай ажиллаж байхдаа нэг ч удаа ажил таслаж байгаагүй, байнга илүү цагаар ажиллаж оногдсон ажилаа давуулан биелүүлж захирлын урамшууллыг олон удаа авч байсан түүнд Рио Тинто ялагдах нь аргагүй.

С.Гантуяаг буруутгах зүйл олдохгүй болохоор  тэд шат шатны шүүхэд хоёр л зүйлийг ярьж байсан гэнэ. Нэгдүгээрт: С.Гантуяа компаний ажилчдыг тэмцэлд өдөөн турхирсан. Энэ нь “МОНГОЛЧУУД БИД ЭВТЭЙ БАЙХДАА ХҮЧТЭЙ” гэж бичсэнээр батлагдаж байгаа. Хоёрдугаарт: Компаний талаархи буруу мэдээллийг олон нийтэд тараасан гэсэн инээд хүрэм зүйлийг тоть шиг давтаж байсан юм байх.

Монгол хүний оюун ухаанаар, Монгол бүсгүйн Хатан ухаанаар хаана ч хэнд ч дийлддэггүй Рио Тинтог ялж үнэний төлөө явж байгаа дэлхийн олон мянган иргэдийн бахархал нь болж байна С.Гантуяа.

 “Монгол Улс иргэн Ламжав, иргэн Гантуяа гэсэн хоёрхон иргэнтэй” гэж Оюу толгойн удирдлагууд ярилцдаг гэсэн. Үнэнд гүйцэгдэж ялагдсан Рио Тинто “Оюу толгой”-гоосоо иргэн Гантуяад 100 гаран сая төгрөг олгожээ. Мөнгө гэхээсээ илүүтэйгээр үнэнг олж, мэдэж, ялсандаа өнөөдөр С.Гантуяа сэтгэл өндөр явна. Тэр өөрийн Дархан аймгийнаа бүх сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэгт хэрэгцээтэй байгаа нэн шаардлагатай зүйлст хэрэглэ гэж 100 сая төгрөгийг нь хандивласан байна.

С.Гантуяагийн тэмцэл “булган сүүлтэй” байсанг энд онцлох нь зүйтэй байх. Австралийн Булгаг хотын иргэд Рио Тинтог эсэргүүцэн тэмцэж 3 жил шүүхэдсэний эцэст саяхан ялжээ.

Энгийн даруухан эгэлхэн эх оронч энэ эмэгтэйг “Эх орончдын” өдрөөр магтан дуулах гэсэн оролдлого минь энэ юмаа.    

УРАНЫ ТУХАЙ ЗОВИНЛОО БИЧИХГҮЙ БАЙЖ ЧАДСАНГҮЙ

Ураны тухай яриа сүүлийн үед “хүч”-ээ авч эхэлж байна. Эрдэмтэн доктор, улс төрчид, ашиг хонжоо хайгчид болон эрх мэдэлтэнгүүд гээд нэг хэсэг бүлэг хүмүүс “Уран ашигтай, Цөмийн хог хаягдлыг Монголд булчихвал бид баяжина, Цөмийн цахилгаан станц бидэнд ус агаараас илүү хэрэгтэй...” гээд л өдөр шөнөгүй мэдээллийн хэрэгсэлүүдээр магтан дуулаад сууж байхад бас нэг хэсэг бүлэг хүмүүс нь “Уран хортой, аюултай, Цөмийн хог хаягдлыг Монголд булуулахгүй, Дэлхий нийтээр цөмийн цахилгаан станцаас татгалзаж байхад бид бас татгалзах хэрэгтэй...” гээд л маргаж мэтгэлцэж, ярьж, эсэргүүцэж байна. Уран, цөмийн хог хаягдлын хор хөнөөлийг маш сайн судалж баримт нотолгоог хангалттай цуглуулсан тэмцэгчид үнэний төлөө тууштай зүтгэж байгаа ч “Арева” тэргүүтэй “хорт могой”-нууд тэднийг нухчин дарах гэж чармайж байгаа нь хөөрхийлөлтэй.

Ингээд олныг үл нуршин Ураны тухай өөрийнхөө ойлголтоо үзэглэе!

Манай нутгийнхан “Хараат” уулынхаа бэлд очиж зугаалах дуртайсан. Гэтэл 80-иад оны дундуураас уулын энгэрт Ураны хайгуул хийж байгаа Оросын хайгуулын анги төвхнөчихлөө. Амралт зугаалгаар очсон хүмүүс Орос ах нартай найзархан ирж очдог болцгоосон юм. Одоо ч тэнд Ураны хайгуулын гэсэн тодотголтой анги байсаар л байгаа. 96 оны үед байхаа манай хөдөө гэрийн хаваржааны яг хажуугаар том том машинууд тоос татуулаад өдөр шөнөгүй давхилдах боллоо. Аав минь нэг өдөр “Өлзийт сумын Буянт багт Ураны том орд илэрсэн юм байхаа. Тэгээд л энэ Оросууд “Хараат”-аа орхиод өдөр шөнөгүй сүнгэнээд байна. Энэ Уран ч уг нь дэмжээд сайшаагаад байх эд лав л биш юм шиг байгаам даа” гээд шүүрс алдан сууж байсан нь тодхон санагдаж байна.

Ингээд би гэдэг хүн 1998 онд Дундговь аймгийн Хэвлэл мэдээллийн албанд сурвалжлагчаар орлоо. Шинэхэн сурвалжлагчийн анхны томилолт нь МУ-ын Ерөнхийлөгч Н.Багабандийн орон нутагт хийх ажлын айлчлалыг даган явж сурвалжлах байв. Ингээд л Ерөнхийлөгчөө дагаад явж өглөө дөө. Бид Буянт багт ирлээ. Ураны хайгуул хийж байгаа “Говь Гурвансайхан”\нэрийг нь андуурсан байж магадгүй...\ компаний Монгол талын захирал гэсэн инээд алдсан цагаан залуу Багабандийг тосон ирж үйл ажиллагаагаа танилцуулж байсан. Ерөнхийлөгчийг дагалдаж яваа хүмүүсийнх нь хамт Хайгуулын ангийнхаа амралтын баазад урьлаа. Монголын 2 дахь Эрдэнэт энд сүндэрлэн босох гэж байгаам байна гэсэн ойлголтыг миний бие тухайн үед ойлгож мэдлээ. Эзгүй хээр талд үнэхээр сайхан хот сүндэрлэж олон хүн ажлын байртай болох нь, тэгэхээр энэ Уран ашигтай эд байхнээ гээд сэтгэл өег эндээс хөдөллөө. Сайхан ярианд “цадсан” бид компаний захирал залууг магтсаар явлаа. Гэтэл 500 метр газар яваагүй байхад нутгийн 20 гаран иргэд Ерөнхийлөгчтэй заавал уулзана гээд зам хаагаад зогсож байлаа. Ерөнхийлөгч ч тэдний хүсэлтийг хүлээн авч саатсан юм. Дондог гэж өөрийгөө танилцуулсан өвгөн “Ерөнхийлөгч минь ээ, энэ Уран гэдэг чинь бидэнд хэрэгтэй юмуу. Ийм аюултай хортой зүйлийг заавал ашиглах гээд байх шаардлага байгаамуу? Манай нутгийнхан энэ худгаас ундаалж ирсэн юм\Ойрхон харагдаж байгаа худгийг заасан юм...\. Гэтэл саяхан энэ худагт бог малаа усалтал 200 гаран ямаа үхчихлээ. Энэ компаний удирдлагууд болохоор хайгуул л хийж байгаа гээд байх юм. Хайгуулын явцад ингэж худаг хордоод байгаам чинь Уран ашиглаад ирэхээр яах болж байнаа. Та үүнийг нэг эргэж харж үзээч” гэж гомдоллож байсан юм. Багабанди ч эргэж харна, энээ тэрээ болоод л цааш хөдөлж байсан. 2002 оны үед бас энэ газар 300 гаран бог мал хордож үхсэн мэдээ дуулдлаа. Аймгийн Мэргэжлийн хаяналтын байцаагчид тухайн үед шалгалт хийж байсан санагдах юм. Буянт багт ямаа ийнхүү хордож үхэж байхад хэн ч тийшээ одоогийнх шиг анхаарлаа хандуулдаггүй байжээ. Тэгэхээр энэ Уран бидэнд ашигтай байж таарахуу?

Би бол ямар ч цаг үед Уран хортой гэж л ойлгож эсэргүүцдэг. Хаана ч очсон уулзсан хүмүүстэй хор хөнөөлийг нь ойлгуулах гэж хичээдэг.

 Арева гэдэг энэ компани яах гэж заавал Монголд Уран ашиглах гэж улайраад байгаам. Өөрсдийнх нь үнэн дүр төрхийг илчилж, шүүмжилж, эсэргүүцсэн хүмүүсийг нухчин дарах гэж юунд тэгтлээ улайрдаг болов. Хамгийн сүүлийн жишээ гэхэд л жагсаал цуглаан зохион байгуулсан гэж Туяацэцэг, Ганбаатар... нарыг цагдаа дээр дуудан байцааж байна гэнэ. Бас Арева өөрсдийгөө хамгийн цэвэр, аюулгүй, хоргүй биенэс эрхлэгч гэж хэвлэл мэдээллээр төлбөртэйгээр өөрсдийгөө “өргөмжилж” байгаа нь ариун явдал мөн гэжүү? Монголчууд бидэнд ДОХ-оос илүү аюул тарьж ирээдүйд минь заналхийлж байгаа Ареваг бид Монголоос зайлуулах л хэрэгтэй. Харин Аревагийн оронд жинхэнээсээ хоргүй, аюулгүй бизнес эрхлэж байгаа ком-

паниудаа төр засаг минь дэмжээсэй.

Ареваг өмөөрөөд өмгөөлөөд дэмжээд сайшаагаад магтаад байгаа “шуналтан”-ууд минь үйлийн үр гэж байдгийг санаж нүгэл бага үйлдээч ээ. Үр хүүхдүүдэд минь үлдэх хорвоо учраас зөв л амьдарцгаая л даа. Ареватай нөхцөж энэ зурган дээрх шиг үр хүүхдээр эх орноо дүүргэмээргүй байна ш дээ.  Тиймээс “Арева” мэтийн өөрсдийгөө сайнаар магтуулж хамгаалуулсан баг нөмөрсөн араатнуудыг ЭХ ОРНООСОО ЗАЙЛУУЛЦГААЯ!     

Миний бие Уран, цөмийн хог хаягдлын эсрэг эсэргүүцсээр ирсэн. Цаашид эсэргүүцэх ч болно. Өөрийн бүтээж байгаа “Шилэн тааз” кинондоо эх орноо худалдагсад гадныхантай сүлбэлдэн Уран ашиглаж цөмийн хог хаягдлыг булуулах гэж улайран олзонд шунаж байгаа болон үүнийг эсэргүүцэн тэмцэгчид тэднийг хэрхэн ялан дийлж байгааг бодит амьдралтай тулгуурлан уран сайхны аргаар харуулж иргэдэд үнэн зөв мэдээллийг удахгүй хүргэх гэж байна. 

ҮНЭН ХЭЗЭЭД ЯЛДАГ УЧИР АРЕВА ЯЛДАГДАЖ МОНГОЛООС МИНЬ ЗУГТАХ ЦАГ УДАХГҮЙ ИРНЭ ГЭДЭГТ ИТГЭЛТЭЙ БАЙНА...

4 УРИЛГАТ ОРОЛЦЛОО...

9917.... танихгүй дугаар залгаж байна. Би уг нь танихгүй дугаар авдаггүй юм. Гэтэл яагаад ч юм энэ дугаарыг авчихлаа. "-Байна уу? Наранцогт уу? Үндэсний телевизийн 4 Урилга нэвтрүүлгийн хөтлөгч Ариунгэрэл байнаа, Таныг нэвтрүүлэгтээ урьж байнаа..." гээд л ярьдаг байгаа. Хийсэн бүтээсэн, хэлэх ярих зүйл багатай би энэ нэвтрүүлэгт орно гэхэд арай л "ахадсан" санал гэж бодон эхний удаад татгалзлаа. Долоо хоногийн дараа ахиад л Ариунгэрэл холбогдож нэвтрүүлэгтээ урилаа. Ингээд л би гэдэг хүн зориг шулуудан Монголын хамгийн олон үзэгчтэй "4 УРИЛГА" нэвтрүүлэгт оролцлоо.  Миний хийж бүтээж байгаа болон хийх гэж байгаа ажлыг минь олж харсан овсгоотой сэтгүүлч Ж.Ариунгэрэлд маш их талархлаа. Юутай ч миний оролцсон нэвтрүүлэг хүмүүст нэлээд хүрсэн бололтой. Үзсэн хүмүүс ихэнхи нь магтаалын үгээр "шагнасан" шүү. Цөөхөн Монголчуудын ихэнхийг нь дэлгэцийн өмнө саатуулдаг "4 Урилга" нэвтрүүлэгт оролцсондоо таатай байна. Энэ нэвтрүүлгийн хөтлөгчид болох Ариунгэрэл тэргүүтэй 4 хөтлөгчид ажлын амжилт хүсээд талархаж байгаагаа уламжилж байна. Миний оролцсон нэвтрүүлгийг үзэхийг хүсвэл http://www.youtube.com/watch?v=PDaAjlqbkw8 энэ хаяг руу зочлоорой...

МҮОНТ 4 урилга нэвтрүүлэг. Д.Наранцогт. MNBTV. Programme: 4 invitation. ...